پای فقهای زمان ما گشود و با تکیه بر بنیان قوی فقه جواهری و سنّتی به بیان رسالت بزرگ این رادمرد فرزانه پرداخت.
امام خمینی(ره) نشان دادند که با تکیه بر سنّت‌های فقهای پیشین و توجّه به راه و روش استخراج و استنتاج فتاوا به شیوه صاحب جواهر می توان این مهّم را به همگان نشان داد که فقه شیعه فقهی پویا و روزآمد می باشد و قادر به پاسخ گویی به تمام مسایل مستحدثه و جدید و نوپیدا در دنیای کنونی است.

۱-۲. مفاهیم
۱-۲-۱. فقه
۱-۲-۱-۱. فقه در لغت
فقه در لغت به معنای دانستن و فهمیدن و نیز به معنای درک کردن چیزهای مخفی است. راغب در مفردات آن را پی بردن از معلومات حاضر به معلومات غایب معنا کرده است.۱۲
در قرآن کریم هم از مشتقّات کلمه‌ی فقه استفاده شده است‌. از جمله آیات می توان به آیه نفر اشاره کرد : «فَلو لا نَفَر مِن کلﱢ فرﻗﺔ منهم طائفهٌ لیتَفقّهوا فی الّدین‌…»‌.۱۳
علامه طباطبایی(ره) در این باره می فرمایند : ” مقصود از تفقه در دین فهمیدن همه معارف دینی از اصول و فروع آن است‌‌، نه خصوص احکام عملی که فعلاً در لسان علمای دین کلمه فقه اصطلاح آن شده است‌‌، به همین دلیل قرآن می فرماید : ” لینذِروا قومَهُم‌… قوم خود را انذار کنند ” و معلوم است که انذار با بیان فقه اصطلاحی یعنی با گفتن مسایلی علمی صورت نمی بندد‌‌، بلکه احتیاج به اصول عقاید دارد.۱۴
علاوه بر آیات مذکور‌‌، در آیات دیگری نیز به این معنا تصریح شده است که به آنها اشاره می شود: «قد فصّلنا الآیات لقومٍ یفقهون»۱۵، «لهم قلوبٌ یفقهون بها»۱۶ ، همچنین در لسان روایات نیز اشارات فراوانی به این کلمه و مشتقات آن شده است. از آن جمله :
قال رسول ا…ّ (ص): «اذا اَرادَ اللّهُ بعبد خیراً فقَّههُ فی الدّین و اَلهَمَه و رشداً‌».۱۷
قال علی بن ابیطالب(ع): «و تعلّموا القرآن فاِنّه اَحسنُ الحدیث و تفقّهوا فیه فإنّه ربیع القلوب»۱۸‌. با اندکی تأمّل در می یابیم که فقهی که از قرآن و کلام معصومین(ع) بر می‌آید‌‌، اعم از احکام شرعی است و با گذشت زمان معنای آن به بخشی از معارف دینی اختصاص پیدا کرده است.
ابن فارس می‌گوید: «فقه پس از اینکه بر هر نوع آگاهی اطلاق می شد، در خصوص علم به شریعت استعمال گردیده است‌‌، از این رو فقیه را بر عالم به حلال و حرام اطلاق می نمایند».۱۹
لفظ فقه در این استعمال هر چند با دو محدودیت مواجه است‌‌، لکن از این جهت که علم به حلال و حرام را به طور مطلق از طریق اجتهاد و تقلید شامل میشود‌‌، عام بوده و اختصاص به علم حاصل از اجتهاد ندارد.
از این رو اطلاق فقیه بر هر کسی که مسائلی را حفظ کرده و فاقد ملکه‌ی استنباط است‌‌، صحیح خواهد بود.

۱-۲-۱-۲. فقه در اصطلاح
اصطلاح فقه بر مجموعه مسایلی اطلاق می شود که کاشف از حلال و حرام و اعتبارات الهی است‌‌، مسایلی که با تلاش و اجتهاد فقیه از منابع و مستندات شرعی استخراج می گردد.
دانش فقه و واژه‌های فقیه‌‌، تفقّه‌‌، فقاهت در اصطلاح کنونی هرچند محدودیت ارزشی و اخلاقی مورد اشاره در روایات را با خود ندارد‌‌، از این رو علم فقه می تواند سازنده و غیر سازنده‌‌، و فقیه صالح و طالح باشد.
فقه عبارت از علم به احکام فرعی شریعت از روی منابع و دلایل تفصیلی است. موضوع علم فقه، فعل مکلف یا موضوعی خارجی است از حیث ثبوت حکمی از احکام شرعی برای آن، زیرا احکام و مسائل فقهی بر محور افعال مکلّفین با موضوعات خارجی دور می‌زند و مربوط به اعمال و اقوال هر مکلّف از نماز و روزه و زکات و حج و … تا اجاره و رهن و وکالت و نیز حدود و تعزیرات و قصاص و … می‌شود یا در خصوص موضوعات خارجی است مثل اینکه گفته شود خمر حرام است یا مانند سایر احکام نجاسات و مطهرات که گاهی با فعل مکلف ارتباط دارد و گاهی ارتباطی ندارد. فقه در پرتو ملکه‌ی اجتهاد حکم فعل مکلّف را از ادله‌ی تفصیلی بدست می‌آورد از وجوب و حرمت و حلّیّت و صحّت و بطلان و سایر احکام تکلیفی و وضعی. بنابراین می‌توان گفت موضوع فقه فعل مکلّف یا موضوع خارجی و محمول آن حکم شارع می‌باشد که مسائل فقهی را تشکیل می‌دهد.

۱-۲-۱-۳. فقه سنّتی و فقه پویا
واژه‌ی ” فقه پویا ” که در برابر ” فقه سنّتی ” به کار می‌رود‌‌، اصطلاحی نوپیداست که از سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران مطرح شد.
در نگاه اوّل این دو واژه متناقض به نظر می رسند‌‌، اما با بررسی عالمانه و دقیق در مفاهیم عام وخاص آنها ونیز معانی مثبت ومنفی هر یک معلوم می شود که تناقضی بین آنها وجود ندارد.
با پدیدارشدن زمینه‌های حکومت اسلامی و به صحنه آمدن احکام فقهی‌‌، گفتمان‌های جدّی در زمینه ی چالش‌های فقه در پاسخ گویی به نیازهای روز جایی در میان عالمان فقه باز نمود و از این میان واژه نوین ” فقه پویا ” در مقابل ” فقه سنّتی ” خود را نشان داد.۲۰
در نگاه اوّل معنای واژه ” فقه سنّتی ” و ” فقه پویا ” روشن است. سنّت به معانی قول و فعل یا تقریر معصوم آمده است ولی در این مباحث مراد روش و شیوه ی استنباط فقهی سلف صالح و فقهای گذشته است‌‌، اما ” فقه پویا ” یعنی استنباط احکام شرعی به گونه ای که پا به پای تحولات و پیشرفت‌های دانش و نیازهای بشری باشد.
در اندیشه امام خمینی(ره) فقه سنّتی که اسلوب اجتهادی فرزانگان پیشین است‌‌، با فقه پویا که فقه حاضر در زمان ماست جمع شدنی می باشد.
تأکید آن بزرگوار بر پویایی فقه شیعه مبیّن وصف ذاتی اج
تهاد در فقه سنّتی است‌‌، چه آنکه می دانیم اساساً تغییر مستمر در زمان و مکان به عنوان دو بستر اساسی موضوعات احکام الهی و همچنین پیدایش دائمی حوادث واقعه و مسایل مستحدثه است، که فلسفه لزوم اجتهاد و استمرار آن را تشکیل می دهد. پس فقه سنّتی شیعه که در بستر اجتهاد جاری است می تواند پویایی خود را با در نظر داشتن به نیازهای بشری و مسایل مستحدثه حفظ نماید.۲۱
در همین خصوص امام خمینی(ره) می فرمایند : ” درمورد دروس تحصیل و تحقیق حوزه‌ها اینجانب معتقد به فقه سنّتی و اجتهاد جواهری هستم و تخلّف از آن را جایز نمی دانم‌. اجتهاد به همان سبک صحیح است ولی این بدان معنی نیست که فقه اسلام پویا نیست‌. زمان و مکان دو عنصر تعیین کننده در اجتهادند”.۲۲
منظور از ” فقه جواهری ” فقه متکّی بر استدلال و اجتهاد و باور مبتنی بر ادلّه شرعی است که در آن ضمن اصرار بر مبانی سنّتی و اصیل بر پویایی و بالندگی فقه تأکید می شود.
” فقه پویا ” در معنا و برداشت منفی از آن یعنی فقهی بدون حدّ و مرز که سر از مصالح مرسله‌‌، قیاس و استحسان در می آورد و در میان اهل سنّت از مبانی اصلی اجتهاد و افتا به شمار می رود و سابقه‌ی آن به دوران صحابه و تابعان بر می گردد.
به این تعبیر فقه یعنی تشریح و بیان احکام بر اساس مصلحت اندیشی غیر مبتنی بر ملاکات معتبر شرعی و عقلی که منشأ آن فرضیات و استدراکات انسانی است نه وحی‌‌، برخی بر این باورند که فقه پویا همان فقه اهل سنّت است، ولی شیعه این معنا را قبول ندارد.
معنای مثبت پویایی فقه عبارتند از : به کار گرفتن اجتهاد در منابع اصیل و معتبر شرعی که بر اساس آن فقه قادر خواهد بود در طول زمان مسایل نو ظهور و مستحدثه را به مقتضای واقعیت‌های زمانی و عینیت‌های خارجی تبیین نماید.
در این نگرش مجتهد به دور از پیش‌داوری‌ها و ذهنیت‌های قبلی با شناخت صحیح از منابع به استنباط می پردازد و در این راه نگاهی دو سویه دارد: یکی آنکه به اجتهاد پیشینیان توجه ویژه دارد و بهره‌های لازم را از آن می برد و دیگر آنکه به مسایل جاری در زمان و مکان و حیطه‌ی زندگی امروز بشری اشراف کامل داشته و سعی می‌کند اجتهادی مبتنی بر اصول و قواعد کلّی فقه اسلامی داشته باشد.
باید توجه داشت که اصرار ورزیدن بر ظاهر الفاظ و عبارات و بسنده کردن به میراث فقهای گذشته یک حرکت قهقرایی در پی دارد و فقیهی که نتواند و جرأت نداشته باشد که علم خود را در موقع لزوم به کار گیرد‌‌، یک مقلّد صرف خواهد بود و این تحجّر فقهی انسداد علمی و اجتهادی در پی دارد.
امام راحل(ره) با دید ژرف نگر خویش به این مهم توجه کافی داشتند که بر فقه جواهری که از منابع سنّتی و اصیل سرچشمه گرفته ولی به طور مستدل به زوایای مسایل می پردازد‌‌، تاکید می‌کردند و شیوه اجتهادی صاحب جواهر را می پسندیدند و بر این اساس درهای اجتهاد را همواره گشوده می دیدند.
ایشان می فرمودند:” ما باب اجتهاد را نمی‌توانیم ببندیم‌‌، همیشه اجتهاد بوده و هست و خواهد بود”.۲۳
شهید صدر در تعریف فقه سنّتی و فقه پویا چنین بیان کردند که : “زندگی دائما در معرض قضایای جدید و مسایل نو پیدا و فراوان قرار دارد و هر روز صحنه‌ها و میدان‌های تازه‌ی بی سابقه‌ای پیدا می شود‌‌، در نتیجه این عمل یعنی فقاهت به اقتضای مسایل و موضوعات جدید باید رشد و نمو مستمر داشته باشد تا بتواند تمام رویدادهای نوین و مسایل و موضوعات تازه را در بر گیرد “. ۲۴
از نظر شهید صدر اجتهاد به دو روش قابل انجام است :
الف: حرکت از ادلّه شرعی به سوی نیازها و موضوعات
ب: حرکت از نیازها و موضوعات به سوی ادلّه و احکام
در روش اوّل هدف تنها تبیین آیات و روایات است‌‌، از این رو مستلزم جمود و تحجّر است. ولی در شیوه ی دوّم هدف یافتن درمان دردهای عصر از قرآن و سنّت می باشد‌‌، که این مساله مستلزم فقه پویا و رشد فقه می باشد. چرا که فقه ابتدا باید موضوعات و حوادث فقهی را به خوبی بشناسد و سپس به کشف حکم و نظریه‌های بنیادین اسلامی بپردازد.۲۵
فقه زمانی علم واقعی است که در زندگی مردم هر عصری حضور فعال داشته باشد و برای هررخدادی که در حیطه ی موضوعات فقهی ظهور می یابد‌‌، پاسخی درخور و محکم داشته باشد و
فقیه راستین کسی است که با فضایل اخلاقی و کرامت نفسانی تدبیر و حسن اراده داشته باشد و با درک عمیق از رخداد‌های جهانی به استدلال ها و استنباط‌های محکم و مطابق با نیازهای نوظهور بپردازد.
البته لازم به ذکر است رابطه‌ی میان فقه پویا و فقه حکومتی عموم و خصوص من وجه است‌‌، زیرا فقه پویا تنها عهده دار پاسخ گویی به مسایل نوظهور بر اساس ادلّه معتبر و منابع اصیل می باشد و حال آنکه فقه حکومتی فقهی است که عهده دار اداره اجتماع و حکومت است وهم به مسایل قدیمی و هم مسایل نو پیدا می پردازد.
در این باره امام خمینی(ره) می‌فرمایند: ” حکومت در نظر مجتهد واقعی فلسفه ی عملی تمامی فقه در تمامی زوایای زندگی بشریت است‌. حکومت نشان دهنده ی جنبه ی عملی فقه در برخورد با تمامی معضلات اجتماعی وسیاسی و نظامی و فرهنگی است‌. فقه تئوری واقعی و کامل‌‌، اداره ی انسان از گهواره تا گور است‌.”۲۶

۱-۳. شناخت فقه جواهری
امام خمینی(ره) بارها به فقه و اجتهاد جواهری تأکید داشته‌اند و روش صاحب جواهر را در استنباط احکام، بهترین روش معرفی کرده و علما و اندیشمندان دینی را به مطالعه‌ی این کتاب ترغیب می‌نمودند. از آنجا که صاح
ب جواهر با نهایت دقت در قرآن کریم و روایات اهل بیت این کتاب شریف را به رشته‌ی تحریر درآورده است لذا کتاب جواهر را می‌توان کتابی عاری از نقصان و جامع الاطراف در مسائل فقهی نامید و کسی که کتاب جواهر را در اختیار داشته باشد کمتر احتیاج به کتب دیگر فقهی پیدا می‌کند.
۱-۳-۱. آشنایی با شخصیت صاحب جواهر
شیخ محمد حسن نجفی فرزند شیخ باقر نجفی از فضلاء معروف نجف بوده است، از قرائن چنین بر می آید که وی در حدود سال ۱۲۰۲ق در نجف اشرف به دنیا آمد. به دلیل عظمت و منزلت اثر بزرگ او به نام ” جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام ” او را ” صاحب جواهر ” لقب داده اند. پدر ایشان شیخ باقر نجفی از جمله ی فقها و فضلای برجسته ی نجف بوده است و برادرش محمد حسین نجفی نیز از نوابغ علمی روزگار بود.۲۷
آنطور که از نوشته‌های محققان بزرگ دیگر پیرامون زندگی ایشان استفاده می شود، جدّ اعلای وی یعنی عبد الرحیم معروف به “شریف کبیر” به منظور کسب علم از موطن خود که ظاهرا اصفهان بود‌‌، به نجف هجرت می‌کند.
این فقیه بزرگوار در سال ۱۲۶۶ق (یعنی در حدود ابتداء سلطنت ناصرالدین شاه قاجار در ایران) از دنیا رفت‌‌، صاحب المآثر و الآثار نیز گفته است : ” فوت این فقیه اعظم شریعت در سال ۱۲۶۸ هجری مقارن اوائل این دولت ابد بنیان یعنی سلطنت ناصرالدین شاه قاجار در نجف اشرف اتفاق افتاد و در دارالخلافه ی طهران بلکه در جمیع بلاد ایران و سایر بلاد مجالس ذکر فاتحه و لوازم ختم تشکیل یافت “.۲۸
شیخ محمد حسن نجفی پس از گذراندن دوران کودکی به اقتضاء علاقه ذاتی و پیروی از سنّت حسنه‌ی نیاکان خود برای تحصیل علوم دینی به محضر علماء نامدار حوزه نجف شتافت. وی در ابتدا در محضر بزرگانی چون سیّد حسن شقوائی عاملی و سیّد جواد عاملی(صاحب مفتاح الکرامه) و شیخ حسن محیی الدین، دانش‌های مقدماتی را آموخت و سپس برای اتمام سطوح محضر استادانی چون آیت اللّه العظمی شیخ جعفر کاشف الغطاء و سیّد محمد جواد عاملی از شیخ احمد احسایی نیز اجازه نقل حدیث و روایت داشت.
همان گونه که در تاریخ فقه آمده قرن سیزدهم قرن میمون و پر از برکات علمی و فرهنگی برای جهان تشیّع و بالخصوص منطقه عراق بوده است‌. چرا که در این عصر عالمان و دانشمندان بزرگی پا در عرصه وجود نهادند که آثاری بس گرانمایه از خود به یادگار گذاشتند.
یکی از این دانشوران میرزا محمد باقر موسوی اصفهانی صاحب “روضات الجنات” است که مرحوم مظفر درباره معاصر بودن ایشان با صاحب جواهر می گوید: “هو مِمَّن عاصر الشیخ و حض


No Comment.

Related Posts

پایان نامه ها و مقالات

قابلیت پیش بینی، پرخاشگری کلامی

طرح پژوهش در سطح دانشگاه، با اخذ معرفی نامه از دانشکده، به معاونت پژوهشی اداره آموزش و پرورش شهرستاناصفهان مراجعه شد و از آنها لیست دبستانهای دولتی شهرستان اخذ و نمونهگیری مربوط به پایایی و Read more…

پایان نامه ها و مقالات

سبک های فرزند پروری، دانش آموزان دختر

و خوی کودکان (خشم / سرخوردگی وتلاش برای کنترل)، سبک های فرزند پروری (مستبدانه و مقتدرانه) را پیش بینی می کند؟ ۲. آیا سبک های فرزند پروری (مستبدانه و مقتدرانه)، خلق و خوی کودکان (خشم/ Read more…

پایان نامه ها و مقالات

مشکلات رفتاری، رفتار پرخاشگرانه

گریتنز۲۳۱، آنقنا۲۳۲ و میچلز۲۳۳، ۲۰۰۹)، ناراحتی های عاطفی (نلسون و کوان۲۳۴، ۲۰۰۹) و مشکلات رفتاری را در مدارس ابتدایی گزارش کرده اند. در مطالعه ای که توسط استون۲۳۵ و همکاران (۲۰۱۳) با هدف بررسی کنترل Read more…