تصور کنونی ما از جهان، برآورد بهتری نسبت به تلاش‌های پیشین ارائه می‌دهد، تنها به این معنا که به لحاظ مقایسه‌ای، این نظریه‌ها بخاطر اینکه دامنه‌ی گسترده‌تری از داده‌ها را در خود جای داده‌اند، از تضمین بیشتری نسبت به نظریه‌های پیشین برخوردارند. این خطاپذیری با تمایز مفید رچر میان برآورد بهتر (برآوردی که نقصان‌های کمتری دارد و می‌تواند بر پایه‌ی داده‌های کاملتری قرار گیرد) و برآورد تقریبی‌تر (برآوردی که ادعا می‌کند به «صدق واقعی» نزدیک‌تر است) تقویت می‌شود (نگ. رچر 1992: 53). بنابراین این حقیقت که دانش علمی نیز از طریق تغیرات بنیادی و گسست‌ها حرکت می‌کند هر گونه سخن از تقریب متوالی را ابطال می‌کند. در تواضعی معرفتی که از این نوع خطاپذیری بایست نشأت گیرد، «صدق»‌های پذیرفته‌شده‌ی ما نباید چیزی بیش از بهترین برآوردها یا قضاوت‌هایی که در لحظه‌ی کنونی قادر به آن هستیم، درنظر گرفته شود. لیکن به دلایل عملی ممکن است سخن گفتن درباره‌ی «جستجوی صدق» همچنان معنادار باشد (نگ. رچر 1992: 56). این مفهوم از صدق، معنای یک مفهوم پسابنیان‌گرایانه از عقلانیت را تقویت و تعمیق بخشیده و در واقع چالشی چشمگیر برای عقلانیت تأمل الهیاتی ایجاد می‌کند.
یک مدل پسابنیان‌گرا از عقلانیت حتی می‌تواند ایده‌ی پیشرفت را نیز با موفقیت در خود حفظ نماید و همچنین این ایده را که باورهای عقلانی بر بهترین قرینه‌ی موجود مبتنی هستند، هرچند اکنون برای انواع متفاوت مدعیات، منابع متفاوتی از قرینه وجود دارند. چنانچه نگاهی دقیق‌تر به تعریف مفهوم عینیت از سوی هارولد براون بیاندازیم، این مسئله روشن‌تر می‌شود. روشن است که ابتدا نیاز است خود را از دیدگاه اثباتی عینیت رها سازیم، دیدگاهی که لازمه‌اش آن است که بدون هر گونه فرضیه به موضوع خود نزدیک شویم. براون استدلال نموده است که عینیت، حداقل به این معناست: قرینه برای استدلال‌های خوبی که یک باور عینی را حمایت می‌کنند بایستی از منبعی اخذ شده باشد که مستقل از آن باور است (اچ. براون 1990: 203). مثالی که براون برای نشان دادن این مسئله به کار می‌گیرد از فیزیک اخذ شده است: یک فیزیک‌دان که در یک بافت اجتماعی و تاریخیِ مشخص کار می‌کند، ممکن است مدعی شود که ماده سراسر از الکترون،‌ نوترون و پروتون تشکیل شده است. آنچه بطور معمول در اینجا ادعا می‌شود آن است که این‌ها در واقع ویژگی‌های جهان‌شمولِ فیزیکی هستند. البته این مدعیات همچون تمامی مدعیات عقلی یا بطور خاص علمی، درون یک بافت اجتماعی و تاریخی مشخصی ایجاد شده‌اند. با این وجود چنین مدعیاتی تنها مدعیات درباره‌ی آن بافتها، فرهنگ و یا زبان نیستند.
پیشتر دیدیم که درون یک مفهوم پسابنیان‌گرا از عقلانیت، از طریق بعد مهم رهاسازی است که زبان به ما اجازه می‌دهد درباره‌ی چیزهایی که دور از ما و زبان ما قرار دارند، مدعیاتی ارائه دهیم. چنانچه بافت فرهنگی، ‌زبانی یا اجتماعیِ یک ادعای خاص را تشخیص دهیم، این نکته باقی می‌ماند که بسیاری از مدعیات، گزاره‌هایی درباره‌ی برخی از وضعیت‌های امور ارائه می‌دهند که مستقل از آن مدعیات هستند. در اینصورت اجتناب از این «شهود آغازین»160 (نگ. برنشتاین 1983: 4) که جهانی مستقل از باورهای ما وجود دارد، جهانی که به گونه‌ای آنچه می‌توانیم بیاندیشیم، بگوییم و انجام دهیم را محدود می‌کند؛ مشکل خواهد بود. از نظر هارولد این جهان متضمن نمونه‌هایی پارادایمیاز جستجوی عینیت است (نگ. براون 1990: 204)، و به آنچه نیکولاس رچر جستجوی صدق نامیده نزدیک است. البته لازم است به یاد آوریم که تمامی موضوعات را نمی‌توان در این معنای کاملاً منطبق با علم طبیعی، بطور عینی بررسی نمود: برخی از موضوعات ممکن است باآنچه از نظر براون «وضعیت هستی‌شناختی مورد نیاز را دارند» (1990: 205) ارتباطی نداشته باشند. بعنوان مثال از این رو، هیچ «مبنایی عینی» (در معنای مطقاً علمی) برای ارزیابی مدعیات اخلاقی یا مدعیات الهیاتی در اختیار نداریم. لیکن این مسئله به خودیِ خود مانع از اِعمال عقلانیت در این حوزه‌ها نمی‌شود، چراکه ممکن است ملاحظات دیگری در میان باشند که بتوانند مبنایی برای قضاوت‌های عقلانی مسئولانه و تعمق در این حوزه‌های دیگر را در اختیار نهند.
وقتی هارولد براون برای یک مفهوم پساکلاسیک از عینیت استدلال ارائه می‌دهد، روشن است که برای مفهوم رئالیسم معرفت‌شناختی که بر تمامی حوزه‌های ممکن پژوهشی گسترده شده باشد استدلال ارائه نمی‌کند. وی صرفاً استدلال می‌کند که ما بطور معمول به بررسی چیزها و اموری می‌پردازیم که نسبتاً مستقل از مدعیاتی هستند که درباره‌ی آنها صورت می‌دهیم. لازم است در مورد الهیات نیز که بروان سخنی درباره‌ی آن بیان نداشته، به دقت ارتباط میان ساختار موقتی161 مؤمن بعنوان عامل عقلانی، تأثیر معرفتی یک تعهد ایمانی، متون دینی، سنت‌های دینی و تجربه‌ی دینی را روشن نماییم. انسجام این بافت برای الهیات احتمالاً‌ می‌تواند بهترین دلایل موجود برای باور، عمل، قضاوت و انتخاب به شیو‌ه‌های خاص را ارائه دهد و بنابراین ارزشهایی که عقلانیتِ تأمل الهیاتی را شکل می‌دهند آشکار سازد. لیکن عقلانیت و عینیت باید همواره به دقت از یکدیگر متمایز شوند: عقلانیت در فقدان عینیت متعارف علمی (اغلب) ممکن است162. لیکن یک مفهوم ضعیف از عینیت همچنان به لحاظ معرفتی مهم است چراکه در علم، به ویژه مجموعه‌ی نیرومندی از قرائن در اختیار ما قرار می‌دهد و یا همچون الهیات دلایلی قانع‌کننده ارائه می‌دهد که در قضاوت و برآورد عقلانیِ مدعیات دانش ما به کار می‌روند.
این بحث از نقش و ویژگی‌های صدق، پیشرفت و عینیت در علم، به روشنی به مسئله جایگاه علم و این مسئله ارتباط می‌یابد که به واقع چه میزان امید داریم از طریق دانش علمی به دست آوریم. پرسش کلیدی در اینجا این است: فعالیت علمی تا چه حد می‌تواند به سوی دست‌یابی به درکی مشخص و کامل از طبیعت پیش رود؟ خطاپذیری موجود در مفهوم پسابنیان‌گرا از عقلانیتِ علمی لزوماً به آنچه ناتمام‌بودن علم می‌نامیم می‌انجامد (نگ. رچر 1992: 27). یک معرفت‌شناسی خطاپذیر لزوماً مستلزم آن است که دانش ما – از جمله دانش علمی ما- هیچ‌گاه کامل و بی‌نقص نباشد. از نظر نیکولاس رچر این واقعیت مسلم،163 طلب می‌کند که در قالب الهیات، توصیفی از موقعیت شناختی علوم طبیعی ارائه دهیم: ما که از باغ عدن بیرون رانده شده‌ایم از دسترسی به نگاه از منظر خدا محروم هستیم. ما در آرزو و حسرت امور مطلق به سر می‌بریم، ولی باید به امکانی‌ها بپردازیم؛ برای آنچه قطعاً درست است مشتاقیم ولی با احتمال‌ها و تخمین‌ها دست به گریبانیم (نگ. 1992: 85). با این وجود نقطه‌ی ایدئال یک علم کامل هرچند قابل دسترس نباشد، به لحاظ معرفت‌شناختی بسیار سودمند است. رچر این ایده‌ی علم کامل‌شده را نقطه‌ای فرضی می‌داند که مطالبه‌ی آن کاوش علمی ما را هدایت و در نتیجه ساختار‌مند می‌سازد:
[این نقطه‌ی فرضی] اهداف غایی پژوهش را نشان می‌دهد، مقصدی آرمانی‌شده از سفری ناتمام،‌ جام مقدسی که می‌توان جستجو کرد ولی در اختیار نتوان گرفت (رچر 1992: 94).
به این ترتیب یکبار دیگر به یکی از مهمترین پرسش‌های پژوهش خود می‌رسیم: اگر خودِ دانش علمی اینچنان ناقص و ضرورتاً‌ خطاپذیر است، پس چرا برای تأمل در شیوه‌های عقلانیت چنین موردِ آزمون مهمی در اختیار می‌نهد؟ اکنون با گذر از بنیان‌گراییِ مدل کلاسیکِ عقلانیت و مفهوم بازدارنده‌ی توجیه و قرینه‌ی تجربی از سوی آن، همچنان ممکن است چنین ادعایی ارائه دهیم: عقلانیت (اکنون به ویژه مفهوم پسابنیان‌گرا از عقلانیت) نیازمند ارزیابی جدی دلایل خوب و قرینه‌‌‌های موجود است و بنابراین بایستی بهترین نمونه‌های عقلانیت را در حوزه یا منطقه‌ای جستجو نماییم که مطمئن‌ترین قرینه‌ها به شکلی نظام‌مند در آن جمع‌آوری و مستقر شده‌اند (نگ. فون هویستین 1997 الف: 255). در این معنا روندهای «عینی» (که اکنون بواسطه‌ی دیدگاه متفاوت‌ و تعاملی نسبت به عینیت فهم می‌شود) همچنان غنی‌ترین و قابل اعتماد‌ترین قرینه را ارائه می‌دهند و یکی از مهمترین ویژگی‌های علم دقیقاً جستجوی نظام‌مند قرینه‌ی عینی است (نگ. اچ. براون 1990: 207).
فکر می‌کنم در این معنا، انتخاب علم بعنوان روشن‌ترین نمونه موجود، از بعد شناختی/نظری عقلانیت در واقع موجه است. لیکن آنچه موجه نیست هر گونه ادعای برتری عقلانیت علمی و هر گونه تلاش برای گسترش غیر انتقادی ماهیت یک عقلانیت مطلقاً علمی به عقلانیت دینی یا دیگر تأملات است. اما جایگاه ویژه‌ی علم که همچنان روشن‌ترین نمونه‌ی عقلانتی شناختی موجود است در نهایت روشن می‌سازد که چرا فلسفه‌ی علم در گفتگوی جاری الهیات و علم چنین پیوند مهم معرفت‌شناختی را ایجاد می‌کند. به سبب ماهیت و منابع گسترده‌ی عقلانیت انسان، به نظر می‌رسد عقلانیت علم و عقلانیت تأمل دینی- علی‌رغم تفاوت‌های مهم آنها بعنوان استراتژی‌های تعقل- در نقاط تلاقی بسیار مهمی همپوشی دارند. الهی‌دان و دانشمند در نقش مهم عامل عقلانی و در ارائه‌ی بهترین قضاوت‌های عقلانی ممکن در یک بافت خاص و برای یک جماعت خاص، مشترک هستند. همچنین الهی‌دان نیز در خطاپذیری برآمده از بافت‌محوری تصمیم‌گیری عقلانی و بنابراین در بعد تجربی و تفسیری کل دانش، همچون دانشمند است. با این حال همانطور که خواهد آمد، دقیقاً‌ ریشه‌های تفسیری و تجربی اندیشه دینی بسیار پیچیده‌تر از ریشه‌های عمدتاً تجربی دانش علم تجربی است. عقلانیت در دین و در تأمل الهیاتی در واقع مسئله‌ی گسترده‌تر و پیچیده‌تری است از آنچه در یک عقلانیت محض علم طبیعی ترسیم شد (نگ. مور 1994). با این حال امپریالیسم باقی مانده از یک مفهوم مدرنیستی از عقلانیت علمی نباید چشمان ما را بر روی منابع مشترک عقلانی و اجماع معرفتی قابل توجه میان شیوه‌های علمی و دینی تفکر ببندد. این بویژه در پرتوی این حقیقت صدق می‌نماید که،‌ همانطور که پیشتر ملاحظه شد، برخی از دانشمندان و فیلسوفان علم اکنون به محدودیت‌های بسیار مشخص عقلانیت علمی اذعان می‌کنند (نگ. دسپاگنات 1989؛ دیویس 1992)، مشغول بازیابی بعد هرمنوتیکی علم در هر دو حوزه‌ی علوم اجتماعی و طبیعی هستند (نگ. برنشتاین 1983: 171)، و از اینرو در حال گشودن راهی به بازشناسی مفهومی غنی‌تر از عقلانیت انسان هستند.
درحالیکه یک مدل پسابنیان‌گرا از عقلانیت –که تلاش داشتم در گفتگوی میان نیکولاس رچر، کالوین شراگ و هارولد براون به بسط آن بپردازم- بایستی با گذر از تمامی مفاهیم فراروایتی و مدرنیستیِ قواعد ضروری و عینیت، به تصمیم‌گیری بافتی و قضاوت شخصی برسد، بعلاوه، همانطور که بیان شد، پاسخگویی عقلانی میان فردی و عملی را نیز هدف خود قرار داده است. اکنون به موجب فلسفه علم پس از کوهن می‌دانیم که در خلال تغییرات و انقلاب‌های بایسته در تأمل علمی، عقلانیتی در اختیار داریم، نه در معنای یک توسعه‌ی انباشتی نسبت به پدیده‌هایی که در یک زبان مشاهده خنثی بیان شده‌اند و نه در معنای توسعه یا پیشرفت علمی که با مجموعه‌ای از معیارهای جهانی و ثابت عقلانیت هدایت می‌شوند (نگ. هرینگ 1980: 123). در عوض، تأمل علمی خود را بصورت یک روند پویای تاریخی نشان داده که در آن نظریه‌های پارادایمی، برنامه‌های پژوهشی و سنت‌های تحقیقاتیِ رقیب و متعارض وجود دارند. هارولد براون، نیکولاس رچر و کالوین شراگ همگی به شکلی قابل قبول استدلال کردند که حتی برای آغاز فهم اینکه عقلانیت در شیوه‌های متفاوت پژوهشی به چه معناست لازم است دریابیم که حتی در علوم طبیعی، که احتمالاً بهترین نمونه موجود از بعد شناختی عقلانیت است، استدلال‌ها و قضاوت‌های ارزشی که دانشمندان به کار می‌گیرند مبتنی بر بافتهای تاریخی و اجراهای اجتماعی است و اینکه حتی در خودِ معیارها و هنجارهایی که کاوش علمی را هدایت می‌کنند، یک گشودگی ضروری وجود دارد (نگ. همچنین برنشتاین 1983: 171). دقیقاً به این دلیل که نظریه‌های علمی به میزان زیادی با واقعیت‌ها تعیین می‌شوند، باید به تبیین‌های نظری رقیب و جایگزین اجازه ورود دهیم. بنابراین از یک سو شکلی سازنده از معرفت‌شناسی پسابنیان‌گرا بر خصوصیت جماعتی و عملی عقلانیت تأکید می‌کند که در آن قضاوت‌، تعمق و تفسیر بافتی نقشی محوری ایفا می‌کند. اما از سوی دیگر هیچگاه از الزام بین‌الاذهانی و بین‌حوزه‌ای برای حمایت از قضاوت‌های خود با بهترین دلایل موجود و ممکن‌ترین استدلال‌ها، دست نمی‌کشیم. لیکن مفاهیم ضعیفی از «عینیت» و «صدق تقریبی»164 که به این شکل بروز می‌یابند بطور جدی هر گونه تلاش جهت ارائه‌ی استدلالی معقول برای شکلی از بهبود، موفقیت یا پیشرفت در تأمل عقلانی پسابنیان‌گرا را به چالش می‌کشند.
مایلم استدلال نمایم که یک درک پسابنیان‌گرا از عقلانیت دقیقاً با گرفتن «حد وسط» میان چالش‌های مدرنیستی و پست‌مدرن سازنده در برابر تصورات ما از عقلانیت، پیشرفت علمی یا دیگر اشکال واجد شرایط پیشرفت عقلانی و یا حتی رشد دانش زیر سؤال نمی‌رود، بلکه صرفاً دکترین‌های مدرنیست/کلاسیک معیوبی را دچار مشکل می‌داند که ادعا می‌کنند پیشرفت عقلی تنها با توسل به یک شبکه‌ی ثابت و ضدتاریخی از قواعد جهانی قابل اندازه گیری است (نگ. برنشتاین 1983: 172). پیشتر مشاهده شد که هارولد براون در عین اینکه یقیناً مدعی برتری تمام‌عیار دانش علمی نبود، به شکلی بسیار قانع‌کننده استدلال نمود که نمی‌توانیم به شکلی پذیرفتنی به ماهیت دانش بپردازیم و در عین حال با رضایت خاطر، نسبت به بهترین نمونه دانش نظری، یعنی نسبت به علم طبیعی بی‌توجه باشیم. این مسئله ما را با پرسش‌های مهمی مواجه می‌سازد که، اگر چه پیشتر برای علم مشکل بودند، ممکن است برای تأمل الهیاتی حتی پیچیده‌تر و گیج‌کننده‌تر باشند. آیا علم به واقع پیشرفت می‌کند؟ آیا برخی باورهای ما درباره‌ی جهان – و درباره‌ی خودمان- نسبت به باورهای دیگر عقلانی‌تر نیستند؟ ایا ادعای شکلی از پیشرفت عقلی برای تأمل الهیاتی معنا دارد و اگر چنین است این قضاوت‌ها چگونه می‌توانند عقلانی باشند؟ آنگاه که تشخیص دهیم بسیاری از ما قسمت عمده‌ای از باورهایمان درباره‌ی طبیعت و درباره‌ی خودمان را از پیکره‌ی علم طبیعی گرفته‌ایم، این پرسش‌ها به واقع شدید و عمیق ظاهر می‌شوند. پیامدهای این مسائل، به دقت از سوی لری لادان ترسیم شده است: اگر علم به واقع نظام عقلانی در پژوهش است آنگاه تنها درست و مناسب است که از روش‌های آن تقلید و پیروی کنیم، نتایج آنرا بپذیریم و فرضیات آنرا اقتباس نماییم (نگ. لادان 1977: 2، 148). با این حال اگر علم بخاطر انتخاب‌هایی که میان نظریه‌های رقیب و قیاس‌ناپذیرش صورت می‌دهد بایستی غیرعقلانی باشند، آنگاه دیگر به سختی می‌توان مدعیات دانش علم را جدی گرفت. البته بسیاری از مدعیات تکثر فرهنگی پست‌مدرن معاصر و فلسفه‌ی پست‌مدرن علم که دانش علمی را اغلب صرفاً مجموعه‌ای از باورها در میان باورهایی دیگر در نظر می‌گیرند، شک‌گرایی چنین استدلالی را تقویت نموده‌اند.
برای گذر از این بن‌بست، مفهوم یک عقلانیت پسابنیان‌گرا بایستی حتی گسترش بیشتری بیابد. شکل‌گیری عقلانیت صرفاً با پرداختن به پاسخگویی، درک بهینه و قضاوت

Categories: دسته اصلی

Related Posts

دسته اصلی

محاسبه آنلاین هزینه چاپ کتاب

  محاسبه آنلاین هزینه چاپ کتاب|چاپ کتاب ارزان|چاپ کتاب با تیراژکم|هزینه چاپ کتاب در ایران|چاپ کتاب با تیراژکم|خدمات چاپ کتاب|چاپ کتاب ارزان|چاپ کتاب شما|چاپ کتاب رایگان|هزینه چاپ کتاب| در انتشارات نوآوران سینا و موسسه فرهنگی و هنری هنر Read more…

دسته اصلی

چند نکته مفید که قبل از خرید آینه دستشویی و حمام باید در نظر بگیرید

  آینه دستشویی در تمام سبک‌ها، اشکال و اندازه‌ها آمده است اما کدام یک برای حمام مناسب است؟ در این راهنمای ما نگاهی به سبک‌های مختلف موجود می‌کنیم. یک-آینه‌های ساده در این مدل‌ها معمولاً یک آینه تراش‌خورده است که در قسمت پشت برای نصب آینه آویزی تعبیه‌شده است گاهی اوقات در طراحی‌های مینیمال این نوع آینه‌ها سرویس بهداشتی به Read more…

دسته اصلی

New Article Reveals the Low Down on Desktop Vaporizer and Why You Must Take Action Today

New Article Reveals the Low Down on Desktop Vaporizer and Why You Must Take Action Today If you’re watching for a background vaporizer which is going to have the ability to help you accomplish a Read more…