زبان به ادبیات را در اختیار قرار دادن ماد? مورد نیاز آن برای خلقت‌گری و آفرینش هنری دانست. اما ادبیات نیز خدمات متقابلی را به زبان ارائه می‌دهد. شاید بتوان مهم‌ترین خدمت ادبیات به زبان را تغذی? زبان دانست. زبان در عرص? ایجاد ارتباط و انتقال پیام، به خصوص پیام‌های علمی، مجال آفرینش‌گری ندارد. دلیل این امر احتمال مختل شدن انتقال پیام و ارتباط است. این مشکل به هنگام خواندن نوشته‌های علمی که با نثری ادبی نوشته شده‌اند یا ترجمه‌هایی که معادل‌های جدید نسبتاً زیادی دارند کاملاً قابل درک است. از سوی دیگر، پیشرفتهای علمی نیاز به واژه‌هایی نو دارند. در این میان، جایی که می‌توان دست به ابداع و خلقت‌گری زد عرص? ادبیات است. در عرص? ادبیات امر ارتباط و انتقال پیام در درج? پائین‌تری قرار می‌گیرد و لذا این امکان برای واژهسازی وجود دارد که آزادانه و فارغ از دغدغ? اخلال در ارتباط و اطلاع‌رسانی به آفرینش بپردازد (همانجا).
اینک لازم است ببینیم جای زبان روزمره (که از این پس آن را زبان خودکار مینامیم) در این پیوستار کجاست. به باور رفیعی و صحرایی (۱۳۹۰)، زبان علم بنا به رسالت خود مبنی بر انتقال پیام به گونه‌ای که امکان تعیین صدق و کذب‌اش وجود داشته باشد، سعی دارد از هر نوع القا پیام و تعابیر چندگانه دوری جوید. به نظر می‌رسد زبان خودکار نیز، مانند زبان علم و برخلاف زبان ادب، غالباً ابلاغ‌گر پیام است نه القاگر آن. اما، برخلاف زبان علم، در زبان خودکار پدید? چندمعنایی، از هر دو نوع چندمعنایی همنشینی و چندمعنایی جانشینی، به وفور رخ می‌دهد. مهم‌ترین دلیل تمایل زبان خودکار به استفاده از چندمعنایی را شاید بتوان ملاحظات مربوط به اقتصاد زبانی دانست. در واقع، استفاده از یک دال در برابر مدلول‌های مختلف، اما مرتبط معنایی، اقتصادی‌تر از استفاده از دال‌های مختلف در برابر مدلول‌های مرتبط است. به نظر می‌رسد که زبان خودکار در این مورد بخشی از توان اطلاع‌رسانی خود را به نفع ملاحظات اقتصادی زبان قربانی می‌کند، و بازآفرینی پیام را بر عهده گویشور می‌گذارد. مفهوم بازآفرینی همان چیزی است که در زبان ادب به وفور رخ می‌دهد اما در سطح و نوعی متفاوت. چنان که گفتیم در زبان ادب بازآفرینی وقتی رخ میدهد که مخاطب با واژههای جدید مواجه است ولی در زبان خودکار مخاطب با چنین رابطه‌ای از قبل آشناست. به عنوان نمونه‌ای در زبان خودکار، مخاطب از قبل با ارتباط دو مفهوم “شجاع” و “حیوانی قوی” برای “شیر” آشناست. به زبانی ساده، گویی با مسئله‌ای حل شده روبروست، در حالی که در زبان ادب، یا در موقعی که برای بار اول با چنین وضعی برخورد می‌کند، قرار است مسئله را حل کند. از سوی دیگر، پیچیدگی‌های زبانی دیگری که در زبان ادب به کار برده می‌شوند، در زبان خودکار چندان مطرح نیستند. نتیجه آنکه علی‌رغم بازآفرینی پیام در زبان خودکار، این کار در مقایسه با زبان ادب بسیار ساده‌تر است.
بنا بر آن چه عنوان شد، رفیعی و صحرایی (۱۳۹۰: ۴۲) پیوستار نمودار (۳-۱) را این گونه کامل نمودهاند:

نمودار (۳-۲). پیوستار زبان علم، زبان خودکار و زبان ادب (برگرفته از رفیعی و صحرایی، ۱۳۹۲: ۴۲)
بدین ترتیب و بر اساس نمودار ۳-۲، زبان خودکار به لحاظ نوع و نحو? اطلاعرسانی و نیز نوع و نحو? پذیرش واژههای جدید جایی در حدفاصل زبان علم و زبان ادب قرار دارد و طبیعی است که معتقد باشیم قدری از ویژگیهای زبان علم و بعضی از خصوصیات زبان ادب را در خود دارد.
تا این جا روشن شد که اولاً از میان شش نقش زبانی مطرحشده توسط یاکوبسن میتوان حداقل دو و حداکثر سه نقش را به زبان علم و نوشتههای علمی نسبت داد که دو نقش قطعی، نقشهای ارجاعی و فرازبانی اند و نقش غیرقطعی و کمتر محتمل، نقش ترغیبی است. دوم این که از دیدگاه حقشناس (۱۳۷۲) پیامهای علمی احکامی منتزع از بافتند که صدق یا کذب آنها مشروط به شرایط ذاتی و درونی آنهاست، فارغ از هر شخص و سلیقهای بیان میشوند، حذف و افتادگی در آنها دیده نمیشود و بنابراین بسیار دقیق و شکیبا هستند در حالی که این خصوصیات بر خلاف خصوصیات زبان خودکار است. سوم این که بر اساس دیدگاه حقشناس (همان)، زبان علم معنا را، نه به معنای دیگر، بلکه به جهان مصداقها مربوط میسازد و بنابراین مرز دال و مدلول در یک پیام علمی مشخص است و به همین دلیل چنین پیامی یا صادق و یا کاذب است (یعنی صدق و کذب آن دقیقاً و قطعاً قابلتعیین است) در حالی که این خصوصیات خلاف خصوصیات زبان ادبیات است. چهارم این که از نظر رفیعی و صحرایی (۱۳۹۰)، آثار علمی آثاری زبانی و غیرادبی هستند به این اعتبار که پیامرسانی در آنها به کمک ساختهای زبانی و نه ادبی و همچنین به صورت مستقیم انجام میگیرد و این آثار میکوشند به طور جدی از چندمعنایی و ابهام معنایی پرهیز کنند. پنجم این که در پیوستاری که برای زبان ادب و زبان علم کشیدیم، در میان آثار عمیقاً زبانی از یک سو و آثار عمیقاً علمی از سوی دیگر، قائل به وجود زبان خودکار در جایی میان این دو دسته آثار شدیم و این بدین معناست که زبان خودکار بعضی از خصوصیات زبان علم و برخی از ویژگیهای زبان ادب را در خود دارد. صریحترین نتیجهای که میتوانیم از این پنج نکته بگیریم این است که زبان علم حداقل یک ویژگی را به طور حتم داراست و آن این که صدق یا کذبش قابلتعیین است و به بیان دیگر ماهیت ارجاعی دارد.
میدانیم که آنچه که یک گون? کاربردی را از یک گون? کاربردی دیگر متمایز میکند، واژههایی ا
ست که در یک گونه هست و در دیگری نیست. اگر زبان علم را یک گون? کاربردی تلقی کنیم، معنی آن این است که واژهها و نشانههایی را مختص زبان علم میدانیم. در بخشهای گذشته، به طور مفصل، ابعاد، ویژگیها و وجوه زبان علم را برشمردیم. بر اساس مجموع مطالب ذکرشده تا این جا، میتوان گفت واژهها، یا به بیان فنیتر، نشانهها در هر متن علمی (خواه گفتاری و خواه نوشتاری) یک ویژگی را باید به طور حتم دارا باشند و آن این که هر نشانه تنها شامل یک دال و یک مدلول باشد یعنی از واژههای چندمعنا نباشد. این ویژگی، مبنا و اساس هم? مشخصاتی است که در بخشهای پیشین دربار? زبان علم شناختیم.
حال از آن جا که برای حصول اطمینان از “علمی” بودن متنهای علمی، نیاز به واژههای بیابهام (نشانههای دارای تنها یک دال و یک مدلول) داریم، و با توجه به این حقیقت که فارسیزبانان سالها و حتی چند قرن است که صرفاً بهکاربرند? علوم و فنون گوناگون هستند و نه تولیدکنند? آنها، باید با نکتهسنجی و ریزبینی تمام در ترجم? لغات و اصطلاحاتی که در متون علمی زبانهای بیگانه به آنها برمیخوریم، اهتمام بورزیم و این میزان از باریکبینی و وسواسگونگی را هم در خصوص واژههای غیرفنی (یا نیمهفنی۹۵) و هم دربار? واژههای فنی به کار گیریم.
به منظور یافتن معادل برای لغات و اصطلاحات بیگانه میتوان از علومی چون واژهشناسی و واژهگزینی بهره گرفت. اما این علوم در کشور ما ناشناخته یا بسیار ناشناخته است. در ادامه، بر لزوم آشنایی فارسیزبانان با علومی از این دست تمرکز و بر معضلات و تبعات وامگیری واژهها تأمل میکنیم.
۳-۳. برنامهریزی برای زبان و واژهگزینی
برنامهریزی برای زبان تمام وجوه زبان را دربرمیگیرد: تغییر زبان یا گسترش آن، ایجاد نظام نوشتاری کمابهام، معیارسازی یا استانداردسازی زبان، حذف اختلاف صورتهای تلفظی یا املایی یا دستوری، تهی? دستورکارهای تلفظی، املایی و نقطهگذاری. برای تعیین اولویتهای کار برنامهریزی، شناخت چگونگی آسیبپذیری لایههای مختلف زبان در برخورد با زبان ضروری است. لایههای زبانی آواشناسی، صرف، نحو، واژگان و معناشناسی به تحولها پاسخ یکسانی نمیدهند و مقاومت آنها نیز یکسان نیست. عمیقترین لایه که کمترین تأثیرپذیری را دارد، لای? آواشناسی است. صحت این تأثیرپذیری را در تاریخچ? یکهزاروچندسال? زبان فارسی دری میتوان ملاحظه کرد. هر چه از عمق زبان به سطح آن نزدیک شویم، از این مقاومت کاسته میشود مانند لای? صرف که اگرچه مقاوم است اما شکستناپذیر نیست. مثلاً تأثیر زبان عربی را در زبان فارسی میتوان در علامت جمع مانند معلمین یا در تنوین مانند زباناً یا در های تأنیث مانند نتایج حاصله مشاهده کرد، یا تأثیر زبانهای غربی را در کلماتی مانند اسلامیزاسیون، کوانتیزه و … (منصوری، ۱۳۹۰: ۱۰۷).
خطر اصلی نفوذ الگوهای زبان بیگانه در لای? نحو است، زیرا همین لایه است که هویت زبان را متمایز میکند. بیرونیترین لای? زبان، لای? واژگان است که به راحتی و به سرعت تأثیر میپذیرد. تغییرات در لای? واژگان از نوع کاهش و افزایش است که تأثیر فوری بر ساختار زبان و لایههای عمیقتر آن ندارد. در این مرحله میتوان با برنامهریزی اصولی و سنجیده این تغییرات را به نفع پویایی و زایایی زبان هدایت کرد. اما اگر حجم و شدت ورود واژگان جدید از یک حد بحرانی بگذرد و مدت زمان زیادی بلاتکلیف بماند میتواند بر لایههای داخلی تأثیر بگذارد؛ در این صورت، بر خلاف تغییرات واژگانی، تغییرات لایههای زیرین را نمیتوان به راحتی برطرف کرد (همان: ۱۰۷-۱۰۸).
به دلیل آسیبپذیری سریع لای? واژگان، رسیدگی به این لایه و برنامهریزی برای آن اولویت دارد و باید در سرلوح? برنامههای کوتاهمدت قرار گیرد. برنامههای میانمدت و درازمدت به لایههای دیگر زبان خواهد پرداخت. این مباحث موضوع واژهشناسی است که واژهگزینی بخشی از آن است. این رشت? علمی هنوز به آموزش عالی ما راه نیافتهاست، در حالی که در کشورهای صنعتی شغل واژهشناسی فراهمایی پیدا شدهاست که تنها یکی از شاخههای این رشته است. در برخی از دانشگاههای جهان این رشته در دانشگاههای مهندسی آموزش داده میشود. متأسفانه ما هنوز به هنگام صحبت از واژه و نثر علمی، ادبیات و ادیب در ذهنمان تداعی میشود که این از آثار تأخر فرهنگی و همگام نبودن با علوم و صنایع جدید است (همان: ۱۰۸-۱۰۹).
دانستیم که لای? واژگان پیش از هر لای? دیگر زبان، تحت تأثیر زبانهای (واژههای) بیگانه قرار میگیرد. پس بیش از هر چیز باید برای آن چارهای اندیشید و قاعدهمندترین راه برای حل این معضل، تدریس رشتههایی چون واژهشناسی و واژهگزینی در دانشگاههای کشور است. در زیر، با این رشتهها و همچنین با وضعیتی که این رشتهها در ایران دارند، آشنا میشویم.
واژهگزینی دو سنت و در نتیجه دو مضمون متفاوت در ایران و جهان دارد. دو لفظ واژه به معنی اصطلاح فنی و واژهگزینی در گروههای واژهگزینی مرکز نشر دانشگاهی پس از انقلاب متداول شد و سپس در فرهنگستان زبان و ادب فارسی نیز پذیرفته شد. مفهوم واژهگزینی در ایران، به خاطر سنت و مسائل متفاوت ما، کمابیش مستقل از مفهوم این فعالیت در کشورهای دیگر به خصوص کشورهای صنعتی و روبهرشد است. استنباط عموم در ایران از واژهگزینی یافتن برابرنهاد? فارسی در مقابل کلمههای بیگانه است. در صورتی که در کشورهای صنعتی پیشرفته منظور استاندارد کردن مفاهیم و الفاظی است که بر آنها اطلاق میشود. به این ترتیب، مضمون سنتی واژهگزینی در ایران فقط بخشی از علم واژهگزینی،
به مفهوم بینالمللی آن، را دربرمیگیرد. با توجه به رشد سریع بخش صنعت، خدمات و حرفهها در ایران لازم است که ما حوز? معنایی مفهوم واژهگزینی را وسیعتر کنیم و تمام جوانب آن را، که برای توسع? کشورمان ضرورت دارد، در فعالیتهای واژهگزینی منظور بداریم (همان: ۱۰۱-۱۰۲).
واژهگزینی مبتنی بر علم واژهشناسی است. علم و دانش بدون ارتباط و گفتمان مسئلهای شخصی است، نه اجتماعی و نمیتواند باعث رشد شود. همچنین، اطلاعات بدون ارتباط و گفتمان بیفایده میماند؛ در صورتی که اطلاعات در جامع? صنعتی، سرمایهای به حساب میآید با ارزش افزود? فراوان، که نباید از آن غافل شد. البته این ارزش افزوده هنگامی حاصل میشود که اطلاعات در گردش باشد. واژهشناسی کمک شایانی به شناخت سازوکارهای اطلاعات در گردش میکند. همین طور، ارتباط بدون دانش بیمعنی است و هم? اینها بدون مفهومسازی و واژهگزینی بیحاصل. واژهشناسی برای دانش و اطلاعات نقش سامانده را ایفا میکند که بدون آن دانش، تود? بینظمی از اطلاعات است بدون پویایی و رشدپذیری (همان: ۱۰۲-۱۰۳).
موضوع اصلی نظری? عام واژهشناسی بررسی اصول و قوانینی است که مشخص? هر سامانهای از مفاهیم و نیز واژگان است. به عبارت دیگر، این علم میکوشد به قوانینی دست یابد که میان همه یا دستکم اکثر نظریههای خاص واژهشناسی مشترک است. این قوانین به ماهیت مفاهیم، مشخصههای آنها، رابط? میان مفاهیم، نظامهای مفهومی، توصیف مفاهیم و تعاریف، اطلاق واژه به مفهوم و ماهیت تشکیل واژهها (همان: ۱۰۹) می پردازد.
نظری? خاص واژهشناسی به قوانین حاکم بر واژگان یک رشت? خاص مانند پزشکی، شیمی، فیزیک، زیستشناسی و یا یک زبان خاص میپردازد. بنابراین قوانین خاص تشکیل واژهها در این نظریه بررسی میشود. قوانین حاکم بر هر رشت? خاص میتواند بسیار متفاوت با رشت? دیگر باشد. از یک طرف با نمادنگاری و نظام واژگانی بسیار خاص همراه با یک نظام مفهومی کاملاً مشخص سروکار داریم که اتفاق نظر بینالمللی برای آن وجود دارد؛ مثلاً در شیمی، بخشهایی از پزشکی و زیستشناسی و از طرف دیگر مجموعههای مفهومی بینظام داریم با واژههای عامیانه مثلاً در فیزیک، ذرات بنیادی. به همین سبب، روش واحدی برای برنامهریزی واژگانی نمیتواند وجود داشتهباشد بلکه برای هر رشته یا هر زبان باید روش خاصی منطبق بر آن تهیه شود (همان: ۱۰۹-۱۱۰).
واژهشناسی با کلمات و عناصر زبان سروکار دارد و همان گونه که علم فیزیک یا فن الکترونیک و فن پزشکی را باید جدا از ادب و علم ادبیات دانست، واژهشناسی هم مستقل از ادب و ادبیات است. علم واژهشناسی از زبانشناسی شروع شدهاست و گاهی بخشی از زبانشناسی به حساب میآید اما


No Comment.

Related Posts

پایان نامه ها و مقالات

قابلیت پیش بینی، پرخاشگری کلامی

طرح پژوهش در سطح دانشگاه، با اخذ معرفی نامه از دانشکده، به معاونت پژوهشی اداره آموزش و پرورش شهرستاناصفهان مراجعه شد و از آنها لیست دبستانهای دولتی شهرستان اخذ و نمونهگیری مربوط به پایایی و Read more…

پایان نامه ها و مقالات

سبک های فرزند پروری، دانش آموزان دختر

و خوی کودکان (خشم / سرخوردگی وتلاش برای کنترل)، سبک های فرزند پروری (مستبدانه و مقتدرانه) را پیش بینی می کند؟ ۲. آیا سبک های فرزند پروری (مستبدانه و مقتدرانه)، خلق و خوی کودکان (خشم/ Read more…

پایان نامه ها و مقالات

مشکلات رفتاری، رفتار پرخاشگرانه

گریتنز۲۳۱، آنقنا۲۳۲ و میچلز۲۳۳، ۲۰۰۹)، ناراحتی های عاطفی (نلسون و کوان۲۳۴، ۲۰۰۹) و مشکلات رفتاری را در مدارس ابتدایی گزارش کرده اند. در مطالعه ای که توسط استون۲۳۵ و همکاران (۲۰۱۳) با هدف بررسی کنترل Read more…