دانلود پایان نامه

گفتار اول : کلیات
تعریف مسأله
امامت نزد شیعه ی امامیه به معنای رهبری امت اسلامی بعد از پیامبر اکرم ( است که طبق این اعتقاد علی ( به عنوان جانشین و خلیفه ی بلافصل و بر حق، بعد از پیامبر ( است و بعد از ایشان اولاد طاهرینش تا وجود مقدس حضرت ولی عصر( صاحبان این منصب، باشند. در این تحقیق برآنیم تا پاره ای از آیات مربوط به امر امامت و ولایت را از دیدگاه یکی از مفسرین معروف و قابل اعتماد اهل سنت، یعنی زمخشری در تفسیر معروف خود (الکشاف) مورد تبیین قرار دهیم و در نهایت نتیجه خواهیم گرفت که آیا کشاف در راستای اثبات، یا نفی مقام امامت برآمده است ؟ بررسی نحوه ی استفاده از روایات ضعیف و یا تفسیر به رأی روایات صحیح و تبیین نحوه ی استدلال مفسر مورد نظر ما یکی از مهمترین فرازهای بحث خواهد بود؛ این امر به دلیل قدرت عقلانیت و استفاده ی غلط فرقه ی معتزله که زمخشری مهم ترین مفسر آنان است از اهمیت خاصی برخوردار است .

پیشینه ی تحقیق
بحث امامت و ولایت از قرن ها پیش مورد اختلاف و بحث بین فریقین (شیعه ی امامیه) و (اهل سنت) بوده و هست و هر دو فریق سعی و تلاش خود را در جهت اثبات مدعای خویش بکار برده اند و در این تحقیق ان شاء الله از نظرات علمای سرشناس فریقین اعم از متقدمین و متأخرین استفاده خواهد شد ، مرحوم علامه ی امینی( کتاب شریف الغدیر بطور مفصل و مستند موضوع مورد اشاره را بررسی و حقانیت شیعه را اثبات کرده است. فخر رازی از سرآمدترین مفسران اهل سنت در کتاب تفسیر کبیر نیز بطور مبسوط و علمی و دقیق مباحث امامت را مورد بحث قرار داده است .
در تمام تفاسیری که به تفسیر کل قرآن پرداخته اند، طبعاً به آیات ولایت همچون دیگر آیات اهتمام داشته، اما کتاب جامعی که بطور اخص به این موضوع پرداخته باشد بدست نیامد .

جنبه جدید بودن و نوآوری تحقیق در چیست ؟
استخراج آیات مربوط به ولایت در تفسیر کشاف زمخشری و تبیین و نقد و بررسی و همچنین تطبیق نظریات این مفسر با مفسران معروفی از فریقین و بالآخره اثبات حقانیت عقیده ی شیعه ی امامیه درباره ی صحت ادعای خود مبنی بر وجود آیات متعدد در قرآن کریم که صراحتاً یا تلویحاً زعامت امت بعد از رحلت پیامبراکرم( را مطرح و مفسر مورد نظر ما (زمخشری) آنها را پذیرفته و شرح داده است.

ضرورت تحقیق
از آنجائی که موضوع امامت و ولایت ائمه (از مباحث ضروری مذهب شیعه ی امامیه است و قبول و عدم قبول آن از اهمیت خاصی برخوردار است، لذا مقتضی است این موضوع مورد دقت قرار بگیرد. از رهگذر این تحقیق، میزان ضعف استدلال و واهی بودن ادله ی مخالفین مذهب حق به خوبی روشن وبرای جویندگان حقیقت راه گشا خواهد بود .
هدف تحقیق
هدف تحقیق تبیین آیات امامت و ولایت در یکی از مهمترین تفاسیر اهل سنت (کشاف زمخشری) و اثبات حقانیت امامت امام علی ( و اولاد طاهرینش( است .که از این رهگذر قطعا نتایج خوبی در جهت اثبات امامت و ولایت اهل بیت ( بدست می آید و با بررسی نقادانه این تفسیر که از تفاسیر مشهور و مورد اعتماد فریقین است نقاط اشتراک و افتراق دو دیدگاه روشن شده و حقایق تاریخی مطابق با اصول تفسیر صحیح درباره آیات منتخب روشن خواهد شد.

سئوالات تحقیق
سئوال اصلی
دیدگاه زمخشری دربارة آیات ولایت و امامت در قرآن چیست ؟ و اینکه زمخشری در تفسیر این آیات به تأویل و تفسیر خاص معتزلی پرداخته است یا خیر ؟

سئوالات فرعی
1. شیوه ی زمخشری در تفسیر آیات امامت چگونه است ؟
2. آیا امامت از دیدگاه وی از ضروریات دین است ؟
3. آیا زمخشری در تفسیرش دیدگاههای فرق مختلف اسلامی از جمله شیعه امامیه را مطرح کرده است ؟
4. نقطه نظرهای اهل سنت بطور عموم و زمخشری به وجه اخص در خصوص خلافت و تفاوت آن با امامت مورد اعتقاد شیعه چیست ؟
فرضیه ها
1. در قرآن کریم آیات متعددی درباره فضایل امام علی ( و اهل بیت ( وجود دارد و بصورت گذرا از این آیات گذشته است وهمچنین بصورت صریح به ولایت اشاره نکرده است.
2. بعضی از مفسران اهل سنت صراحتاً یا تلوحیاً به نزول آیاتی در فضل اهل بیت( اشاره نموده اند. و امامت از دیدگاه زمخشری از ضروریات دین نیست.
3. زمخشری بسیار اندک از نظرات مفسرین شیعه در تفسیر آیات کریمه استفاده نموده است.
4. عقیدة شیعه امامیه از رهگذر بررسی دقیق تفاسیراهل سنت خصوصا مفسران متقدم آنان قابل اثبات است. و این عقیده عبارت است که امامت بلا فصل بعد از پیامبر اکرم( وجود امیرالمومنین علی ( و اولاد طاهرین ( اوست.

روش انجام تحقیق
این تحقیق بصورت کتابخانه ای انجام گرفته و از رهگذر بررسی تفسیر کشاف و تفاسیر معتبر شیعه مانند المیزان، نورالثقلین، البیان، التبیان و … و از تفاسیر اهل سنت مانند: روح المعانی، الدر المنثور، البسیط، الکبیر فخر رازی، تفسیر القران العظیم و … مورد بررسی قرار گرفته است.
این بررسی جنبة تطبیقی داشته با استفاده از روش تفسیری و بالآخره استخراج نتایج تحقیق مستند به منابع و مآخذ مورد مراجعه فریقین است. همچنین از نرم افزارهای مربوط به موضوع استفاده می شود .

گفتار دوم : مفاهیم و اصطلاحات
تصویر کلی شیعه و اهل سنت از امامت
امامت در دیدگاه اهل سنت منصبی الهی نیست و از این رو، امام با آرای مردم یا نمایندگان آنان انتخاب می‌شود و یا حتی ممکن است با توسل به نیروی نظامی بر مسند قدرت بنشیند. اما در رأی شیعه، امامت منصبی الهی و در تداوم رسالت پیامبر اکرم ( است و از این رو، شخص امام باید از فضایل و صلاحیتهای ویژه‌ای برخوردار باشد تا در استقرار بخشیدن به رهبری پیامبر ( توفیق یابد.
به دیگر سخن، در نظر شیعه، امام باید تمام ویژگی‌های پیامبر اکرم ( را به جز نبوت که از دریافت و ابلاغ وحی تجلی می‌یابد، دارا باشد.

تعریف لغوی امامت
امامت از نظر لغوی اسم مصدر و از ریشه أمَّ گرفته شده که به معنای قصد کردن و توجه کردن است.
امام در معانی «پیشوا، پیشرو، سرپرست، دلیل و رهنما، طناب و چوبی که در ساختمان به کار می‌رود تا پایه‌های آن به صورت برابر قرار بگیرد، نشانه‌ای که سپاهیان لشکر به دنبال آن حرکت می‌کنند» به کار می‌رود که این معانی در منابع مختلف لغوی نیز ذکر شده است.1
البته واژه امام از الفاظ است که دارای اشتراک معنایی است، لذا راغب اصفهانی در مفردات می‌نویسد: «الأمام المؤتم به انساناً کان یقتدی بقوله او فعله أو کتاباً أو غیر ذلک محقاً کان أو مبطلاً و جمعُه ائمة».2
امام به کسی گفته می‌شود که پیش رو قرار گرفته است، خواه انسان باشد که به گفته و عمل آن اقتدا نموده‌اند، یا نوشته و غیر آن باشد و همچنین فرقی بین امام حق و باطل وجود ندارد و جمع آن ائمه است.
واژه امام و جمع آن «ائمه» دقیقاً دوازده بار در قرآن کریم و به معنای مختلفی به کار رفته و از آن جمله، در پاره‌ای آیات، بر پیشوای حق و رهبر الهی اطلاق شده است.3
«قال إنّی جاعلک للنّاس اماما»ً.4
خداوند به ابراهیم فرمود: «همانا من تو را پیشوای مردم قرار می‌دهم».
«فقاتِلوُا ائمّه الکفر»5
پس با پیشوایان کفر پیکار کنید.
با توجه به این دو آیه، قرآن کریم واژه امام را در معنایی گسترده‌تر از معنای مصطلح در علم کلام، که به جانشین پیامبر اختصاص می‌یابد، به کار رفته است.
تعریف اصطلاحی امامت
متکلمین فریقین هرکدام تعاریفی از تعریف اصطلاحی امامت ذکر نموده‌اند، ما در این پژوهش به بعضی از تعاریف می پردازیم:

تعاریف امامت از دیدگاه اهل سنت:
تفتازانی: «هِی رئاسة عامه فی امر الدین و الدنیا خلافة عن النّبی ( »
امامت، رهبری عمومی در دین و دنیا برای یکی از اشخاص به صورت نیابت از پیامبر می‌باشد.»6
سیف الدین آمدی:
قال بعض الأصحاب أنّها عبارٌة عن الرئاسة فی الدین و الدنیا عامة لشخص من الأشخاص و ینتقض ذلک بالنبوة و الحقّ أنّ الأمامه عبارةٌ عن خلافة شخص من الأشخاص للرسول ( فی اقامة قوانین الشرع و حفظ حوزة المله علی وجه یجب اتباعَةُ علی کافة الأمة.
بعضی از اصحاب گفته‌اند که امامت عبارت از رهبری عمومی در دین و دنیا برای شخصی از اشخاص می‌باشد ولی چنین تعریفی با نبوت نقض می‌شود و حق این است که بگوییم، امامت عبارت است از خلافت و نیابت شخصی از اشخاص از رسول اکرم ( در اقامه قوانین شرع و حفظ کیان امت می‌باشد و به شکلی که تبعیت از آن بر همه امت واجب می‌باشد.7
قاضی عبدالجبار:
إنّ الامام فی اصل اللغة هو المقدم، سواء کان مستحقاً للتقدیم أولم یکن مستحقاً و اما فی الشرع فقد جعله اسماً لمن له الولایة علی الامة و التصرف علی وجه لا یکون فوق یده ید، احترازاً عن القاضی و المتولّی8
امامت در لغت به معنای مقدم می‌باشد چه مستحق تقدیم باشد چه نباشد و در شرع به کسی می‌گویند که ولایتی بر امت داشته باشد و همچنین قدرت تصرف به صورتی که بالاتر از او کسی نباشد.

تعاریف امامت از دیدگاه شیعه
شیخ مفید: «إنّ الائمّة القائمین مقام الانبیاء فی تنفیذ الاحکام و اقامة الحدود و حفظ الشرایع و تأدیب الانام»9
امامان جانشین پیامبر اسلام در تبلیغ احکام، بپا داشتن حدود اسلامی، پاسداری ازدین الهی و تربیت نفوس انسانی است.
خواجه نصیرالدین طوسی: «الأمامة رئاسة عامّه دینیه، مشتمله علی ترغیب عموم الناس فی حفظ مصالحهم الدینیه و زجرهم عمّا یضرّهم بحسبها»10
امامت رهبری عمومی در دین که شامل ترغیب عموم مردم در حفظ مصالح دینی و دنیوی و منع شان از مسائل مضر می‌باشد.
علامه حلّی: «الأمامة رئاسة عامّة فی امور الدنیا و الدین لشخصٍ من الأشخاص نیابةً عن النبی(»11
امامت رهبری عمومی در دین و دنیا برای یک انسان به جانشین پیامبر ( می‌باشد.
با توجه به نقل نظرات فریقین، به اینجا می‌رسیم که ماهیت امام در حد رتبه اول یعنی زعامت جامعه که کمترین رتبه است تقلیل دهیم، مورد توافق فریقین خواهد بود، لیکن با اضافه کردن دو رتبه بعدی، مفهوم امامت از ممیزات شیعه خواهد بود.
علمای امامیه مفهوم امامت را برخلاف دیدگاه اهل سنت، تداوم نبوت پیامبر( می‌داند و تبیین معصومانه دین را از وظایف ایشان تلقی می‌کند، بنابراین نظر افعال و اقوال امام همچون پیامبر ( عین دین است.
با توجه به الهی بودن امامت، در نزد امامیه انتخاب و تعیین امام توسط مردم غیر ممکن خواهد بود همانطوری که تعیین پیامبر این چنین بوده است.
نتیجه مباحث گذشته این است که امامت، جانشینی رسول اعظم ( در ریاست عامه دینی بر مسلمانان در همه امور دینی و دنیوی آن‌هاست.
مفهوم ولایت
حال که مفهوم امامت را به صورت اجمال شناختیم، اکنون به یکی از واژه‌هایی که در این تحقیق پیش روی ماست می‌پردازیم.
برای مفهوم ولایت معانی مختلفی ذکر کرده‌اند بطوری که 20 معنا را لغت نویسان در کتابهای خود آورده‌اند.
در این بین نویسنده محترم کتاب قرآن و امامت اهل بیت ( می‌نویسد:
لغت‌نویسان بیش از بیست معنا برای لفظ ولی و هم خانواده آن ذکر کرده‌اند که شماری از آنها عبارتند از: یاری کردن، دوست داشتن، سرپرستی نمودن، اداره کردن امور دیگران، هم پیمان شدن 12و … اما نکته شایسته توجه و دقت آن است که از مجموع معانی یاد شده برای لفظ ولی، می‌توان یک معنا را بدست آورد و آن اینکه ولی به کسی گفته می‌شود که شایستگی دارد تا امور دیگران را اداره کند و بر عهده بگیرد، لیکن در حوزه اندیشه اسلامی به خصوص اندیشه شیعی، ولایت در سایه سار امامت قرار می‌گیرد.13
در اینجا لازم است بگوییم ولایت به معنای سلطه و حاکمیت مطلق فقط از آن خالق هستی، خداوند عزّوجل می‌باشد و ولایت پیامبر ( و ائمه معصومین ( در طول این ولایت قرار دارد همانطوری که از آیه شریفه همین معنا استفاده می‌شود: «النبیُّ أولی بالمؤمنینَ من أنفسِهِم»14
بنابراین براساس اعتقاد امامیه، ولایت امام معصوم بر جان و مال مردم از نوع تبعیت از ولایت خداوند سبحان است لذا می‌فرماید: «اطیعو الله و اطیعوالرَّسولَ و أولی الأمر منکم»15

زندگینامه مؤلف تفسیر کشاف
ابوالقاسم محمود زمخشری در شب چهارشنبه ۲۷رجب سال۴۶۷هـ. ق در زمان سلطان جلال‌الدین ابوالفتح ملکشاه در روستای «زمخشر» از توابع خوارزم، دیده به جهان گشود و به خاطر اینکه بخش زیادی از عمر خود را در مکه و در کنار خانه‌ی خدا سپری کرد، به او لقب «جارالله» دادند. همچنین به دلیل تبحر در علوم مختلف لقب «فخر خوارزم» را از آن خود گردانید.
زمخشری در جامعه‌ای می‌زیست که عقاید و فرهنگ اسلام و زبان و ادبیات عرب، دیگر زبان‌ها و فرهنگ‌ها را تحت تأثیر امواج خود، قرار داده بود، ولی با این وجود آداب و رسوم و فرهنگ اقلیت‌های غیر مسلمان نیز در جامعه‌ی اسلامی از یک طرف و به‌ وجود آمدن نهضت ترجمه از سوی دیگر، بر افکار دینی، فرهنگ و تمدن اسلامی، تأثیر گذاشت و این تغییر و تحول نیز باعث به‌وجود آمدن عقاید گوناگون و فرقه‌های مختلف اسلامی شد و سرانجام این اختلاف‌ها به درگیری و ناامنی در زمینه‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی منجر گردید.
اما علی‌رغم همه‌ی اینها، برخی از پادشاهان، امرا و وزراء با بنیانگذاری مدارس، توجه به کتابخانه‌ها، شرکت در حلقه‌های درس و مجالس مناظره، باعث به ‌وجود آمدن حرکت‌های علمی مختلف در زمینه ی : حدیث، تفسیر، تاریخ، جغرافیا، لغت، ادبیات، فلسفه و منطق، شدند.16
ایشان در عصری که علم و ادب در سرزمین خوارزم، رونق زیادی داشت در روستای «زمخشر» در میان خانواده‌های فقیر و متدین بزرگ شد و در آغوش خانواده‌ی خود برخی از علوم و ادب روز را یاد گرفت.
زمخشری برای ادامه‌ی تحصیل و طلب علم به بخارا و از آنجا به خراسان رفت و در این دیار با برخی از دولت‌ مردان سلجوقی، ارتباط برقرار نمود. سپس راهی اصفهان شد و پس از مدتی راه بغداد را در پیش گرفت و با علمای آنجا به مناظره پرداخت و در حلقه‌ی درس آن‌ها، شرکت نمود و به سخنانشان، گوش فرا داد.
این مفسر بزرگ تشنه‌ی علم و ادب بود و در عصر خود به عنوان بزرگترین دانشمند غیرعرب از همه بیشتر بر زبان و ادبیات عرب، کتب و منابع آن، اطلاع و آگاهی داشت. قفطی می‌گوید: «به محض اینکه وارد شهری می‌شد، در اطراف او گرد می‌آمدند، شاگرد وی می‌شدند، از او بهره می‌گرفتند و استفاده می‌نمودند. او در ادبیات عرب و نسب و رجال عرب، دانشمند بود، در خوارزم اقامت گزید که دل شترها به سوی آن سوق داده می‌شد، در حیاط خانه‌ی او بار و بنه مردان باز می‌شد و با نام او شتر آرزوها به حرکت درمی‌آمد.17
محمود زمخشری در علم تفسیر، قرائت، حدیث، فقه، لغت، نحو، بلاغت (معانی، بیان و بدیع) علم کلام، منطق، ادبیات و شاخه‌های مختلف آن‌ها امام و پیشوا بوده است، زمخشری با علاقه‌ی زیاد این علوم را دنبال نموده و با دقت فراوان و نظری منتقدانه به بررسی این علوم می‌پردازد و در اکثر آن‌ها صاحب نظر می‌شود که هیچ کدام از تاریخ نگاران این حقیقت را انکار نمی‌کنند، تفسیر کشاف که یک تفسیر علمی، عقلی، ادبی، فقهی و فلسفی است خود به تنهایی شاهد و گواه بر علم، هوش و استعداد او می‌باشد.
تنوع موضوعات در تألیفات زمخشری در حقیقت بیانگر فضل و بزرگواری این اندیشمند فرزانه می‌باشد. نثر زمخشری، نثری فنی تا حدودی سنگین و مسجع است که از صنایع بدیعی بسیار زیاد بهره می‌گیرد.زمخشری نه‌تنها عالم و نویسنده، بلکه خطیب و شاعر نیز

دسته‌ها: دسته اصلی