دانلود پایان نامه

نزد عارفان دانش شهودي ،ذوقيست که عارف نسبت به معاني وحقايق غيبي ازآن سوي حجاب ها بدست مي آورد.”121
علامه حسن زاده مي فرمايند: ” آنچه را که عرفا در عرفان به عنوان فوق طور در مرحله شهود دريافته اندآخوند آنها را در اسفار برهاني کرد؛ همانند مقامات العارفين در نمط نهم اشارات که عرفان را برهاني کرده است و برهان و عرفان و قرآن از هم جدايي ندارند. اين سه که به نحو کمال جمع بشوند مساوق با انسان کامل مي شوند که از اين ظاهر تا مکنون قرآن شرح انسان کامل است.122
در نوشت? مرحوم طالقاني برداشت هاي عرفاني و استناد به کلام عارفان و از جمله به ديوان هاي اشعار چون حافظ ، سنجري ، بافقي ، جامي ، اقبال لاهوري و بخصوص مثنوي مولوي فراوان به چشم مي خورد.
البته وي با تأويل هاي عرفاني و صوفيانه قران کاملا ً مخالف است. او ضمن ذکر برداشت هايي از نوع عبد الرزاق کاشي در آيه : إذهَبً إلي فِرًعونَ إنَّه طَغَي که گفته است : يعني عقل به سراغ فرعون نفس برود ، و در آيه : إنَّ اللهَ يَأمُرُکُمً أنً تَذًبَحواً بَقَرَه گفته است منظور گاو نفس است. به تأويلات وي حمله کرده است.
2-1-4. جايگاه روش اجتهادي فقاهتي ايشاندر معرفت ديني
به نظر مرحوم طالقاني تفسير يک متن جز يکي از دو روش راه بيشتري ندارد ، يا شواهد و قرائن متني در تفسير بکار رفته است که از آن به تفسير أثري و يا مأثور ياد مي شود و يا تفسير براساس قواعد زباني ، کاوش عقلي و يا اجتهادي صورت مي گيرد . در بخش نخست ، تفسير با استفاده از بخش هاي خود يک متن ، شواهد تاريخي موجود در زمينه آن ، مانند قراين تاريخي که در زمينه پيدايش آن متن وجود دارد و يا شأن و سبب نزول و صدور متن و يا پاره اي توضيحات آورنده آن صورت مي گيرد.
تفسير اجتهادي گونه اي از اجتهاد در متن است که با قواعد اصولي و زبان شناسي صورت مي گيرد. فقيهان براي استنباط احکام از متن ، از اين روش استفاده مي کنند و از اين رو آنان را مجتهد مي نامند . برخلاف روش پيشين که متن با متن تفسير مي شود، در اين روش متن با اجتهاد عقلي تبيين مي گردد.
تجزيه و تحليل واژه هاي خاص به کار برده شده در متن و ريشه يابي آن ها ، تحليل ساختار و ارتباط عناصر کلام و سياق آن و بررسي ابعاد يک متن و موضوع ، از موارد چنين اجتهادي است. اين تفسير هر چند داراي فراز و فرود زيادي است اما سير تکاملي پيموده و گونه هاي مختلفي به اين شرح پيدا کرده است.
الف ) : انطباق آيات با موضوع هاي خارجي.
تطبيق آيات بر اشخاص و رفتارشان و يا حادثه اي تاريخي ، و يا موضوعي مورد بحث و يا مفهومي نو که اکنون مورد بحث و گفتگو در محافل علمي و يا حتي در ميان توده هاي مردم است ، از موارد همين تفسير است.
ب ) : تلاش براي آشکار ساختن محتوا و منظور کلام از لا به لاي متن.
متني که براي ارائه راهکار نجات ، و نيز هشدار به مردمان براي رهايي از خطراتي است که آنان را در مسير طولاني حيات تهديد مي کند و از تعالي باز مي دارد. انذار و بشارت و پند و اندرز با باز گويي درس هاي حوادث گذشته و ارائه راه هايي براي آشنايي با پاره ايي امور دور از دسترس که در اصطلاح به آن ها امور غيبي گفته مي شود ، و معرفي آن امور که با واژه ها و ادبيات ويژه صورت مي گيرد از جمله تفسير اجتهادي است.
ج ) : تحليل متن و بررسي هم? زواياي ممکن آن ، که از آن به ” تفسير تحليلي ” ياد مي کنند. تفسير تحليلي را مي توان مشي رايج غالب مفسران دانست. در اين تفسير آيات قران از جهت ادبي و بلاغي و لغوي تحليل مي شوند. در اين تفسير ، خود قران ، روايات و سنت نبوي ، اسباب نزول ، وجوه و نظاير معنايي واژه ها و شواهد تاريخي به کمک اجتهاد مي آيند و آيه هاي مجمل تبيين و آيات مبين نيز بررسي همه جانبه مي شوند.
تفسير فخر رازي ( 606 ق ) و علامه طباطبايي در ضمن عده اي از آيات از اين روش بهره جسته اند. البته مرحوم آيت الله طالقاني نيز در تفسير پرتوي از قران خود از اين روش اجتهادي نيز استفاده نموده است 123.
مرحوم مهدي حائري يزدي قائل است :” روش تحقيق و اجتهاد نه تنها در فلسفه ، بلکه در کليه تفکّرات و فنون اسلامي از آعاز امر متداول بوده است . دانشمندان و صاحبان فنون در نخست تا مي توانستند در سخنان پيشينيان خود نقّادي و اشکال تراشي و نکته سنجي مي کردند و پس از تخريب سعي مي نمودند بهر ترتيب که مي دانند به وظيفه بهتر سازي عمل کنند و ايرادات را دفع نمايند و همان بناي اول را ترميم يا تکميل نمايند . ” 124
2-1-5. جايگاه روش نقلي تفسيري ايشان در معرفت ديني
آيت الله طالقاني قرآن را نه تنها يک متن مقدس ديني ، بلکه کتاب راهنماي عمل انسان ها نيز مي داند که با عمل کردن به رهنمودهاي آن تحوّلي در زندگي مادي و معنوي و فکري و عقلي پديد مي آيد.
دکتر جعفري در باره روش تفسيري مرحوم طالقاني مي فرمايد:
آيت الله طالقاني محدود و پاي بند به هيچ شيوه خاص نبود ، بلکه شيوه جامع داشت، گاه از زاوي?ي روايات معتبر اهل بيت “عليهم السلام” و گاه از فراخناي عرفان و اشراق و گاه از روزن?ي علوم تجربي و انساني و رياضي و گاه از پنجر? مشبک فلسفه و کلام و گاه از در علوم اجتماعي و سياسي و گاه از بُعد لفظ و کلمه و ادب بدان ها مي نگرد.125
لون غالب در اين تفسير ، لون و گرايش اجتماعي است ؛ که ويژگي هاي عمدة آن را در سر خط هاي ذيل مي توان خلاصه کرد : توجه خاص و افزون به آياتي از قرآن که تبيين کننده مسائل اجتماعي اند ؛ عنايت افزون به مشکلات مسلمانان زمان و نيز تعليق احکام و رهنم
ودهاي منطوي در آيات قراني بر مسائل زندگي انساني عصر و تکاپوي درمان مشکلات اجتماعي از سخن خداوندي ؛ انتباه به آموزه هاي تربيتي و ارشادي قرآن ؛ کوشش در به کار گيري بياني ساده و شيوا و قابل فهم و بهره گيري عموم ؛ در نظر داشتن اشکال ها و انتقادات مخالفان نسبت به قرآن و اسلام و سعي در پاسخ به آن ها ؛ سيطره ي روحيه و نگرش اجتماعي و عدم اکتفا به نگرش فردي به آيات ؛ مفسّري که داراي گرايش اجتماعي است به بيان مقلّدانه رضايت نمي دهد ، بلکه مي کوشد با اسلوبي زيبا و جذاب ، سنت هاي اجتماعي آيات قران را بر نياز هاي عصر تطبيق کند و با بياني در خور فهم همه ، ارائه نمايد .
در خصوص لون اجتماعي تفسير پرتو همين سخن قابل توجه و چه بسا کافي باشد که خود مفسّر مي گويد : ” من در پرتوي از قران قبلا نوشته بودم ، ولي وقتي از زندان بيرون آمدم و اين حرکت و انقلاب را ديدم ، باز ديدم مسائل جديدي براي من روشن مي شود و اين همان طور که قران بيان کرده ، سعة نظر قران است ” .
ايشان اصلاح جامعه را رهن تربيت تدريجي و پرورش فرهنگي مي داند و همواره از روح ، فطرت ، پاکي و روشنايي ـ که در انديشه ايرانيان ، پيشينه و جايگاهي چند هزار ساله دارند ـ سخن مي گويد. و آيت الله طالقاني را دل دادگي خاصي به مقوله هاي ” فکر ، فطرت ، آزادي عقل و روح ” است و او در مقابل نيز هماره موضعي شاخص برابر ” اوهام ، خرافات ، تيرگي ها و …. ” دارد .
2-1-5-1. ويژگي هاي تفسير پرتو از قران :
1.هنر و شيوايي قلم .
2. التفات به جانب تفسير علمي و اجتماعي.
3. نگرش به وقايع و رويدادها در پرتو آيات قرآن.
4. عنصر تحليل و تبيين مطالب.126
2-1-6. جايگاه روش تاريخي تطبيقي ايشان در حوزه معرفت ديني
مطالعات ديني را گريزي از ابزار ها و روش هاي تاريخي نيست ، بي نيازي از مطالعه تاريخي را نه در کلام سنّتي مي توان ادعا کرد و نه در کلام و الهيات جديد . امروزه مطالعات تاريخي در حوزه دين پژوهي به درجه اي از اهميت و رواج رسيده است که گسترة خاصي از دين پژوهي را شکل داده و مکاتب و روش هاي متنوع دين شناسي تاريخي را به وجود آورده است .
نخستين سوال در اين مقام ، پرسش از چيستي مطالعه تاريخي است . مراد از شناخت تاريخي يک پديده به طور کلي چيست ؟ مفهوم و ماهيت مطالعه تاريخي چيست ؟ و….
مراد از شناخت تاريخي ، مطالعة پيشينة يک حادثه يا ديدگاه نيست . غالبا در زبان عرف وقتي گفته مي شود تاريخِ اين مسأله را بايد بررسي کرد ،مراد بررسي سوابق و گذشته آن است . مطالعة پيشينه ، زمينه ها و بستر هاي ظهور يک پديده ، در شناخت آن بسيار مفيد و لازم است ؛ اما مراد از مطالعه تاريخي ، آن نيست . بلکه مراد از مطالعه تاريخي ، شناخت سلف در پرتو خلف است و هرچه اختلاف زماني بين حادثه و مورّخ بيشتر شود ، شناخت ژرف تر خواهد بود .
و هم چنين مراد از شناخت تاريخي ، حرکت از حال به گذشته ، رفع حجاب زمان و برگشت به روزگار ظهور پديده نيست ، بلکه شناخت گذشته در پرتو آينده است . زمان در تلقّي نوين ، آينة حوادث تاريخي است . حذف آن اساسا مقوم تاريخي بودن را از ميان بر مي دارد و مورخ را به گزارشگر يا جامعه شناس تبديل مي کند ، يعني زمان چون ديواري است بين حادثة تاريخي و محققي که در مقام شناخت آن است . 127
آيت الله طالقاني هم چون ساير انديشمندان براي تبيين آموزه ها و گزاره هاي ديني در حوزه مطالعات ديني خود از روش مطالعه تاريخي بهره برده اند . با اين نگاه که دين وجود تاريخي دارد ، البته اين سخن به معناي نفي و تقليل هويت قدسي و آسماني دين نيست ؛ زيرا ادعا اين نيست که دين صرفا هويت تاريخي دارد . دين ، همزاد و همراه بشر و از زير ساخت هاي مهم تمدن بشري است . دين ، بيش از هر پديده ديگري ، تداوم تاريخي داشته و در اين تداوم ، شکل ها ، نتيجه ها ، پيامد ها و آثار فراواني را از خود ساطع کرده است . ازجمله توصيه به مطالعه و تأمّل در عاقبت مردمان گذشته و در مسائلي چون عصمت انبيا که زمينه ساز حکومت ديني مي باشد ، مي توان اشاره کرد .
مفسِّر پرتوي از قران ، در آن دسته از ايات که ناظر بر رويدادهاي تاريخي است از گزاره هاي تاريخي استفاده کرده و اقوال صحابه و تابعان را نقل کرده است. اما اين تفاوت نگرش در اين تفسير با ديگر تفاسير وجود دارد که هرگز به قصّه پردازي تن نداده و گزاره هاي تاريخي بيشتر براي همان مقصود مورد استفاده قرار گرفته است. براي نمونه در معناي حِلّ در آيه : و أنتَ حِلًّ بِهذا البَلد از ابن عباس و قُتاده نقل شده که مقصود ، حلال کننده کارزار و ريختن خون در فتح مکِّه است 128.
ايشان تنها از آن دسته گزاره هاي تاريخي در تفسير استفاده کرده که آياتي را با مسلَّمات تاريخي جمع کرده است . آن جا که تاريخي مسلَّم وجود دارد و ظاهر آيه نکته اي خلاف آن را مي گويد، مفسِّر مي کوشد تا آن را حل کند .
در تفسير شب نزول قران و شب قدر نوشته است :نبايد ليله القدر همان بعثت باشد که اولين وحي و فرمان رسالت با آيه اقرا خوانده شده، چنان که در روايات صحيح و مسلَّم ما اماميه اين است که بعثت در 27 رجب و ليله القدر در ماه رمضان است .129
در تفسير پرتوي از قران ، قصّه هاي قراني ، روايت تاريخي نمي شود بلکه سمت و جهت عبرت گيري آنان دنبال مي گردد ؛ زيرا قصص ، مجموعه اطّلاعاتي مربوط به گذشتگان نيست ، بلکه عبرتي براي آينده گان است. از نظر مرحوم طالقاني تحليل و ذکر فلسفه تاريخ بر روايت تاريخي اين قصص مقدم است.130
با تاريخ تحليلي و فلسفه تاريخ ، دستيابي به بينش تاريخي
و کسب عبرت از قواعد عام سنّت هاي تاريخي امکان پذير و ميسّر خواهد شد . از نظر پرتوي از قران قصص قراني و به ويژه داستان موسي و فرعون از چنين ظرفيتي برخوردار است .
از نظر ايشان داستان موسي و فرعون مصداق عيني و به روز است و طالقاني به دنبال تبين آن هاست ؛ زيرا محيط داستان محيط خشونت و کشتار فرزندان بني اسرائيل از سوي فرعون است که برابر آن ، محيط پر خشونت حکومت ساواک در ايران و ساير کشورها ي توسعه نيافته جهان سوم است .
در تفسير پرتوي از قرآن ، گاهي شرح و گزارش هاي فقهي و بسي بيش از آن ، بهره گيري هاي روايي را مي توان ديد . آيت الله طالقاني بسيار قائل به تدبّر در قرآن و فهم آيه به آيه بود ؛ اما اين امر هرگز به معناي غفلت او از گنجينه احاديث و رهنمود ها و کليدهاي نهفته در


0 Comments

No Comment.