دانلود پایان نامه

زمخشری:
مؤلف کشاف در ذیل آیه امامت که از مهمترین آیات امامت در قرآن است می‌گوید: «واژه ابتلاء، به معنی آزمودن با یک سری نواهی و اوامر از رسول خداوند متعال است، گویی بنده را بین دو راه مخیّر می‌کند یک راه مورد پسند خداست و یک راه مورد رغبت خود بنده است و خدا می‌خواهد ببیند بنده‌اش کدام راه را برمی‌گزیند تا براساس آن به او پاداش دهد.»258
ایشان سپس به بررسی نقش کلمات از دیدگاه علمای نحو پرداخته و نقش و اعراب کلمات کلیدی آیه را ذکر می‌کند.
در ضمن اقوالی را در بیان نوع آزمایش نقل می‌کند که بطور خلاصه عبارتند از:
سی مورد از شرایع اسلام که ده مورد در سوره توبه، ده مورد در سوره احزاب، و ده مورد در سوره‌های مؤمنون و سأل سائل. و همچنین گفته‌اند که خدای متعال او را به ماه و خورشید و ستاره و ختنه کردن، قربانی کردن فرزندش و آتش و هجرت آزمود. وی کلمه «امام» را به معنای پیشوای دین قلمداد می‌کند و در ادامه ظالمین از نسل ابراهیم را از رسیدن به این مقام منع می‌کند.259
زمخشری چند روایت برای مستند نمودن سخن خود نقل می‌کند از جمله:
ابوحنیفه، به وجوب یاری دادن به زیدبن علی به صورت پنهانی و کمک مالی و قیام در رکاب او بر علیه دوانیقی و دیگران که نامش را خلیفه و امام گذارده‌اند، فتوا می‌داد.
در نهایت به واژه البیت اشاره کرده و همچنین سرگذشت‌های تاریخی در مورد مقام ابراهیم نقل می کند .
صاحب کشاف در این آیه هیچ اشاره‌ای به مصادیق امامت نکرده است و با این بیان تفسیر آیه شریفه را به پایان می‌برد.260

معنایابی واژگان آیه امامت
واژه «ابتلا»
آیه امامت با واژه «ابتلی» آغاز گردیده است، این لفظ در آیات متعددی با کلمات هم ریشه و مرادف خود آمده است، اهل لغت ریشه این لفظ را از «بلا» به معنای آزمایش کردن دانسته‌اند.261
راغب اصفهانی در مورد بلاء می‌نویسد:
«بلونه» به معنای «او را آزمایش کردم» است و وقتی که گفته می‌شود «أبلیتُ فلاناً» یعنی فلانی را مورد آزمایش قرار دادم و لفظ غم «بلاء» نامیده شده است؛ زیرا جسم آدمی به واسطه آن مورد آزمایش قرار می‌گیرد، و تکلیف، «بلاء» نامیده شده، زیرا تکالیف عامل فشار و سختی بر بدن هستند یا سبب آزمایشند، از این رو خدای متعال فرمودند: ما شما را آزمایش می‌کنیم تا مجاهدان و صابران از شما را بشناسیم و گاه تکالیف، «بلا» هستند، زیرا خدای متعال بندگانش را مورد آزمایش قرار می‌دهد تا نسبت به کارهای سودمند سپاسگزار باشند و به کارهای زیان‌بار صبر داشته باشند.262

واژه «امام» در آیه شریفه

یکی از محورهای مهم بحث در آیه شریفه امامت لفظ «امام» است؛ زیرا عمده دیدگاه مفسران به این جمله «إنّی جاعلک للناس اماماً» معطوف گردیده است، لذا مناسب است به صورت مختصر به معانی این واژه اشاره شود.
امام با جمع آن «ائمه» و دیگر هم ریشه‌های آن «أم»، «أمیون»، «أمی» و … 119 بار در آیات مختلف قرآن کریم به کار رفته است.263 ولی اصل واژه امام، شش بار در قرآن آمده است.264
اکثر علمای لغت، معنای واژه امام را به معنای رهبر و پیشوا و کسی که مردم به او اقتدا و از افعال و اقوالش پیروی می‌کنند، معنا نموده‌اند.265
راغب اصفهانی نوشته است:
«امام کسی را نامند که از او پیروی می‌شود، هرگاه انسان باشد به گفته و کار او اقتدا می‌گردد، خواه در راه حق باشد یا باطل»
البته سایر اهل لغت معانی نزدیک به این معنا را نوشته‌اند ولی علامه طبرسی با ژرف‌نگری معنای وسیعتری را برای واژه امام در نظر می‌گیرد، ایشان می‌نویسد:
از لفظ امام دو چیز را می‌توان استفاده نمود:
1- امام کسی است که به کارها و گفته‌های وی اقتدا می‌شود.
2- امام کسی است که به اداره کردن و برنامه ریزی کار مردم اقدام می‌کند و دارای وظایفی چون مجازات تجاوزکاران به حقوق دیگران، سرپرستی کار کارگزاران، اقامه حدود الهی، جنگیدن با جنگ افروزان و اختلاف افکنان می‌باشد.
ایشان پس از تبیین مطلب در ادامه می‌نویسد:
بر پایه معنای اول هیچ پیامبری نیست مگر آنکه امام بوده است اما بر اساس معنای دوم هر پیامبری لازم نیست امام باشد؛ زیرا امکان دارد پیامبری از ناحیه خدای متعال مأموریت مجازات جنایتکاران و جنگیدن با دشمنان و دفاع از دین و مبارزه با کافران را نداشته باشد.266
از قول طبرسی و برداشت وی از معنای واژه امام به دست می‌آید که مسئولیت امام با نبی و رسول تفاوت دارد؛ زیرا لازمه‌ی اقتدا از امام، اطاعت از فرامین او در به اجرا درآمدن دستورات اجرایی است. پس با این تعریف، امام به کسی گفته می‌شود که رهبری جامعه‌ای را برعهده دارد و به اداره کردن امور زندگی آنها می‌پردازد و مردم از فرامین آن اطاعت می‌کنند.267
واژه «الظالمین»
لفظ ظالمین از ماده ظلم است، این واژه به صورت اسم و فعل در آیات فراوانی از قرآن کریم به کار رفته است که معانی مختلفی از آن برداشت شده است.
راغب اصفهانی در این باره می‌نویسد:
ظلم در نزد علمای لغت و بسیاری از اندیشمندان عبارت است از قرار دادن چیزی که جای مخصوص آن نیست؛ ظلم به کاستی یا به فزونی یا تجاوز از زمان و مکان گفته می‌شود؛ ظلم به چیزی گفته می‌شود که از اندازه‌ی میانه‌ی آن بگذرد، از این جهت لفظ ظلم در گناه کوچک و بزرگ به کار برده می‌شود و برخی از حکیمان گفته‌اند: ظلم بر سه گونه است: ظلم میان انسان و خدای متعال که بزرگترین این ظلم‌ها، کفر، شرک و نفاق است و خدای تعالی می‌فرماید: همانا شرک ستم بزرگی است. یا فرموده است: آگاه باش نفرین خدا بر ستمکاران است… و ظلم میان هر شخص با مردم، که مقصود از این معنا در آیه‌ی شریفه این گونه آمده است: خداوند ستمکاران را دوست ندارد… و ظلم میان انسان و نفس خویش و در آیه شریفه این معنا مراد است که می‌گوید: «بر نفسم ستم کردم»268
در آیه مورد بحث واژه «ظالمین» به شکل جمع و الف و لام استغراق بر آن آمده است که اسم فاعل است و علمای اصول بر این نظرند هرگاه اسم فاعل به صورت جمع و بر سر آن الف و لام استغراق بیاید، از آن لفظ معنای عام و مطلق، فهمیده می‌شود.269
از بیان معنای لغوی و نظر علمای اصول نتیجه می‌گیریم که لفظ ظلم در آیه به این معناست که اگر کسی در عمرش در عمل یا قول یا اعتقاد آلوده گشته وصف ظلم به آن اطلاق می‌شود و خداوند منصب امامت را به چنین فردی نمی‌دهد.

الف) نقد و بررسی دیدگاه زمخشری و سایر نظرات مفسرین اهل سنت
نظر ابن عاشور در تفسیر التحریر و التنویر
وی از مفسران اهل سنت است و در ذیل آیه شریفه می‌گوید: با توجه به اینکه مشرکین عرب از اسلام آوردن سرباز می‌زدند و خود را از بهترین ذریّه ابراهیم می‌دانستند، خداوند در این آیه به توبیخ آنها می‌پردازد و می‌فرماید: از ذریه ابراهیم کسانی که ظالم باشند به عهد من نمی‌رسند. و همین مقصود را مفصل شرح داده است.270
ایشان ابتلاء در آیه را به وحی به رسالت حضرت ابراهیم معنا می‌کند و می‌گوید: خداوند حضرت ابراهیم را به اوامر و نواهی اعمّ از فضائل و آداب و یا تکلیف خاصی که از طریق وحی بوده است و در نتیجه خداوند به او وحی فرمود که خود را برای امتحان شریعت آماده سازد.271
واژه امام را به رسول و یپشوا معنا نموده است و در مورد «کلمات» که در آیه شریفه آمده است می‌نویسد: این کلمه دلالت به معنا و مراد می‌کند که در اینجا به معنای جمله است و در اینجا خداوند آن را به صورت مختصر و مجمل آورده است زیرا که نمی‌خواست همه‌ی شریعت ابراهیم را به تفصیل بیان کند زیرا که روش قرآن در جایی که نیاز به تفصیل بنا شده، اجمال‌گویی است. و سپس به احتمالی اشاره می‌کند و می افزاید: ممکن است منظور از کلمات جمع کلمات سلامت باشد که اصول یکتاپرستی که از لحاظ عدم کم است ولی از لحاظ تکلیف و عمل سنگین است و یا اینکه اشاره به ذبح فرزندش اسماعیل به دستور خداوند متعال و همچنین هجرت به مکان دور از جمله احتمالات هستند.272
وی مراد از «امام» در آیه را «رسول» می‌داند و می‌گوید کاملترین نوع امامت رسالت و رسول کاملترین افراد است و دلیل تعبیر امام به جای رسول به این دلیل است که رسالت او از طریق تبلیغ به سود آنهاست و دیگران از طریق پیروی از آن محقق می‌شود و حضرت ابراهیم این گونه بودند.
«ذریّه» نسل مرد است که از طریق فرزند آوری از جهت پسران و دختران گفته می‌شود و مشرکین عرب که ظالم هستند قطعاً عهد خداوند به آنها نمی‌رسد. در انتهای توضیح ایشان در مورد آیه شریفه به نقل اقوال علمای اهل سنت می پردازد که جمع آن‌ها عبارت است از: اینکه کسی در حال کنونی فسق و فاجر باشد اما رتبه خلافت، قضاوت و افتاء به او نمی‌رسد.
ابن عاشور معنای امامت را به رسول معنا نمودند و قول دیگر مفسرین هم مکتب او را که می‌گویند ظالم یعنی ظلم در حال حاضر است، تأیید می‌کند.

نظر ناصرالدین البیضاوی در تفسیر بیضاوی
ایشان نیز همانند دیگر مفسرین اهل سنت «ابتلاء» بر وزن افتعال را به معنای آزمایش گرفته است و می‌گوید: در اینجا خداوند پیامبرش را مورد آزمایش قرار داد و اما کلماتی که با آنها آزمایش و امتحان گشت چه بودند؟ چند قول را نقل می‌کند از جمله سنت دهگانه که در قرآن خداوند به ابراهیم داد مانند: مناسک حج، ستارگان و ماه، ذبح فرزند، آتش‌ نمرود، هجرت و همه‌ی این معامله آزمایش خدا از ابراهیم بوده است و با جمله «أتمهُنَّ» ابراهیم همه آنها را انجام داد.
همچنین امام را به معنای پیشوا قرار داده است و می‌گوید امامت چنین شخص از طرف خداست و به صورت ابدی خواهد بود. و در جمله «لا ینال عهدی الظالمین» جواب است به درخواست ابراهیم زیرا که در ذریه‌اش افرادی هستند که ظلم کرده‌اند و این عهد به آنها نخواهد رسید.273

ب) تبیین آیه امامت از دیدگاه مفسرین شیعه
نظر علامه طبرسی در تفسیر مجمع البیان
علامه طبرسی پس از بررسی لغوی واژه‌های آیه شریفه که البته ما در ابتدای بحث معنای لغوی آن را آوردیم؛ به تفسیر این آیه مهم پرداخته و می‌گوید: آزمایش حضرت ابراهیم وسیع بوده و شامل موارد مختلفی می‌شد و اما در مورد «کلمات» ایشان روایتی را از امام صادق ( نقل می‌کند: که خداوند پس از آزمایش ابراهیم در مورد ذبح فرزندش اسماعیل و قبول شدن حضرت در آن امتحان سخت، خداوند فرمود «إنی جاعلک للناس إماماً» و در این هنگام یکتا پرستی را بر وی نازل فرمود که عبارت بود از ده عنوان که پنج قسم در سر و پنج قسم در بدن و اما در بدن، چیدن سبیل، اصلاح محاسن، خاک نمودن مو، مسواک، خلال و اما در بدن، ازاله مو از بدن، ختنه، گرفتن ناخن، غسل جنابت، طهارت با آب و این ظاهر یکتاپرستی است که ابراهیم آورد که این سنت تا روز قیامت نسخ نمی‌شود.
ولی در مورد «کلمات» روایتی را از امام صادق ( نقل می‌کند که فرموده‌اند: مراد از کلمات همان کلماتی که حضرت آدم به واسطه آنها توبه‌اش پذیرفته شد یعنی محمد و علی و فاطمه و الحسن و الحسین( ، در این هنگام راوی از امام سؤال می‌کند پس معنای فأتمهنّ چیست؟ امام می فرماید: تمام ائمه تا امام دوازدهم و همه از ذریه حسین ( .274
معنای امام از قول طبرسی را ما در ذیل واژه امام در مقدمه بحث آوردیم.
سپس علامه طبرسی در تبیین آیه امامت می‌نویسد:
وقتی خدای متعال ابراهیم را با موضوعاتی مورد آزمایش قرار دادو این آزمایش‌ها را به انجام رسانید، خدای متعال پاداش این کار را امامت ابراهیم میان مردم قرار داد، دلیل بر این مطلب آن است که عبارت «جاعل» که اسم فاعل است در لفظ اماماً عمل کرده است و اگر اسم فاعل به معنای ماضی باشد، عمل فعلش را انجام نمی‌دهد. در نتیجه لازم می‌آید تا بگوییم مقام امامت برای ابراهیم در زمان حال یا آینده اتفاق افتاده است و نبوت و رسالت وی پیش از امامت برای آن حضرت محقق بوده است، مجاهد بن جبر (104 ق) از مفسران دوره‌ی تابعان گفته است: مراد از لفظ عهد در عبارت «لا ینال عهدی الظالمین» امامت است و این معنا از امام باقر و صادق ( نیز روایت شده است. یعنی شخص ستم پیشه، امام مردم قرار نمی‌گیرد… و اصحاب ما برای اثبات عصمت برای امام به همین آیه شریفه استدلال نموده‌اند به این بیان که کسی می‌تواند امام مردم باشد که از همه گناهان دور باشد؛ زیرا خداوند مقام امامت را از ستمگر نفی کرده است و کسی که از هرگونه ستم و بدی پاک نباشد به خود یا دیگران ستم نموده است و چنین شخصی شایسته رسیدن به امامت نیست.275
و با این توضیح علامه طبرسی امامت را از ظالم دور کرده است و با نقل روایاتی امامت ائمه معصومین (را نقل می‌کند.

نظر علامه حویزی در نورالثقلین
ایشان با توجه به روش تفسیری روایی به نقل روایاتی که همه‌ی آنها دلالت بر این می‌کند که منظور از کلمات، خمسه‌ی طیبه و همچنین دوری مقام امامت از ظالمین است، در اینجا به نقل چند روایت اکتفا می‌کنیم:
علامه حویزی به نقل از خصال می‌نویسد:
مفضّل بن عمر گوید: از امام صادق ( روایت کرده که از ایشان پرسیدم: خدا می‌فرماید «و چون پروردگار ابراهیم، او را به کلماتی آزمود» مقصود از این کلمات که آدم از پروردگارش دریافت و با آن توبه کرد، چیست؟ فرمود: این است که عرض کرد: پروردگارا از تو درخواست می‌کنم به حقّ محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین ( که توبه‌ی مرا بپذیر، خدا نیز توبه‌ی او را پذیرفت، زیرا او توبه‌پذیر و مهربان است. عرض کردم: ای رسول خدا( مقصود خدا از این سخن که فرمود «فأتمّهن» (آن کلمات را به اتمام رساند) چیست؟ فرمود: مقصود این است که نام‌های امامان تا حضرت قائم (عجل الله تعالی ) تا عدد دوازده تکمیل نمود که نُه تن از آنان فرزندان حسین ( می‌باشند.276
وی در نقل روایتی دیگر از عیون اخبار الرضا ( به نرسیدن عهد امامت به ظالمین تأکید می‌ورزد:
امام رضا ( در حدیثی طولانی فرمود: امامت چیزی است که خداوند بعد از نبوت و خلّت (مقام خلیل الهی) در مقام سوم، ابراهیم خلیل را بدان اختصاص داده و به آن فضیلت مشرّف نمود و بدان اشاره کرده و فرمود: «إنّی جاعلک للنّاس اماماً» و ابراهیم از خوشحالی فرمود: «و من ذریّتی» خداوند فرمود: «لا ینال عهدی الظالمین» و این آیه امامت هر ظالمی را تا روز قیامت باطل ساخت و بدین گونه امامت در خواص و پاکان قرار گرفت.277
وی با نقل شانزده روایت معنای آیه را در مورد امامت می‌داند و ثابت می‌کند که عهد امامت به ظالمین نمی رسد و همانا امامت از آن معصومین ( که در روایات فراوان به آنها اشاره شده است.278

نظر علامه طباطبایی در المیزان
علامه در ذیل آیه‌ی شریفه‌ی امامت ابتدا از مقدمات و آیات قبل از این آیه‌ی مبارکه و در واقع زمینه‌چینی آیه شروع کرده و سپس به توضیح واژگان کلیدی آیه می‌پردازد، ایشان بلاء را به معنای امتحان عملی می‌گوید و می‌افزاید: «امتحان، جز با برنامه‌های عملی صورت نمی‌گیرد، عمل است که صفات درونی انسان را ظاهر می‌سازد.»279
علامه در ادامه به توضیح واژه «کلمات» می‌پردازد که این واژه هم لفظ است و هم قول و در جاهای بسیاری از قرآن به همین شکل استفاده شده است به عبارتی یعنی با یک لفظ، عملی صورت گرفته است؛ سپس مراد از این کلمات را عهدهایی است که خداوند از ابراهیم خلیل خواسته بود و بدانها وفا کرد مانند: قضیه کواکب، بت‌ها، آتش نمرود، هجرت و قربانی فرزند و … از جمله این

دسته‌ها: دسته اصلی