دانلود پایان نامه

نهایت، باید ایده خدای شخصوار محدود را مورد توجه قرار دهیم. متفکران بسیاری، از جمله ابن گرشوم180 در قرون وسطا و جان استوارت میل181 ]19[، ای. اس. برایتمن182 ]20[ و چالز هارتسهون183 ]21[ در عصر جدید، دیدگاهی از خداگرایی را ارائه دادند که در آن ایده قادر مطلق بودن خدا از جهاتی محدود شده است. سعدیا گائون در کتاب اعتقادات و نظرات]22[ خود –چنانکه آکویناس قرنها بعد اشاره کرد،]23[ میگوید خدا می‌تواند کارهایی را که برای ما غیرممکن است انجام دهد، اما نمیتواند کاری انجام دهد که از نظر منطقی غیر ممکن است. سعدیا میگوید، برای نمونه خداوند نمیتواند تمام دنیا را از یک حلقه کوچک عبور دهد، بدون اینکه یا دنیا را کوچکتر کند و یا حلقه را بزرگتر نماید. در واقع، سؤالی که اینجا مطرح میشود توانایی یا عدم توانایی خداوند در انجام برخی کارها نیست. جمله «گذراندن دنیا از یک حلقه، بدون اینکه یا حلقه بزرگ شود یا دنیا کوچک شود» خودمتناقض است و از نظر منطقی مشتی کلمات بی‌معنا محسوب می‌شود. عبور الف از ب بدین معنا است که ب از الف بزرگ‌تر است. بنابراین این همان‌قدر از حیث منطقی بی‌معنا است که بگوییم «جهان را کوچکتر کنیم یا حلقه را بزرگتر کنیم، بدون اینکه دنیا را کوچکتر یا حلقه را بزرگتر سازیم.» هنگامی که فرد از این قسم سؤالات میپرسد، در واقع میپرسد «آیا خدا میتواند…؟» بدون اینکه سؤال را کامل کند.
آموزه قدرت مطلق را میتواند از راههای دیگری نیز اصلاح کرد. برای مثال، مشکل کلاسیک تقدیر وجود دارد. ابن گرشوم، که به وسیله سؤال قدیمی که چگونه علم غیب خداوند با اراده انسان همراه است به زحمت افتاده بود، بر این باور است که آنچه خداوند از ازل میداند همان انتخابهایی است که پیش روی هر فرد قرار میگیرد؛ با وجود این، او نمیداند که شخص آزاد چه انتخابی انجام خواهد داد.]24[ سایر متفکران نیز به همین نحو قدرت مطلق خداوند را مورد بررسی قرار دادهاند. خداوند تمام قدرت را در اختیار دارد، اما به وسیله آنچه «تقدیر»184 نامیده می‌شود محدود می‌گردد، یعنی به وسیله اشیا به نحویکه هستند. البته این ایده شکلی از ثنویت و اعتقاد به دو خدا نیست. در ثنویت دو قدرت وجود دارد که یکی خیر و دیگری شر، و برای برتری تلاش می‌کنند. مسلماً این دیدگاه با دیدگاه توحیدی یهود ناسازگار است. در ایده خدای شخصوار اما محدود، او هیچ رقیبی ندارد؛ تنها یک خدا وجود دارد که از برخی جهات قدرتمند است، اما در برخی جهات دیگر فاقد قدرت لازم است و این امر به سبب این است که وضع چنین است.
مسئله شر185 غالباً به این صورت است: خداوند یا میتواند از شر جلوگیری کند و با انتخاب خود این کار را انجام نمیدهد، که در این حالت وی خدای خوبی نیست، یا اینکه می‌‌خواهد از شر جلوگیری کند و نمیتواند این کار را انجام دهد، که در این حالت او نمیتواند قادر مطلق باشد. پاسخی که غالباً به این سؤال داده میشود این است که خداوند قدرت دفع شر را دارد، اما نمیخواهد آن را انجام دهد، چون خود شر از بعضی راهها سبب بروز کارهای خوب میشود؛ برای مثال، جهانی که در آن هیچگونه شر و بدی وجود نداشته باشد، آزادی انتخاب خوب غیر ممکن است.]25[ با این وجود، طرفداران ایده «خدای محدود» با معضلی روبه‌رو نمیشوند. خداوند خوب است و اگر بتواند مانع شر میشود، اما نمیتواند. در حقیقت خدا قادر مطلق نیست و به همین دلیل است که شر به راحتی جولان میدهد. البته خدا میتواند ضررهای شر را کاهش دهد، و می‌تواند مخلوقاتش را برای مبارزه با شر و در سمت خیر بودن کمک کند و چنین می‌کند.
اگرچه کل این مفهوم را نامنسجم میبینم، اما یک یهودی فراطبیعت‌گرا می‌تواند این موضع را قبول کند، بدون اینکه از چارچوب دین یهود خارج شود. در برداشتی سطحی از عقاید سنتی یهود، تصویری که پدیدار میشود خدایی را نشان میدهد که با آنچه در جهان است و اراده وی را باطل میکند مبارزه می‌کند. ابن گرشوم در کتابش با عنوان جنگهای خدا (که در آن دیدگاهش را درباب محدودیت علم پیشین خدا مطرح میکند) بیان می‌کند که فقط این نوع دیدگاه میتواند عدالت را در کتب آسمانی به طور کامل بیان کند. بالاخره واژه انتزاعی «قادر مطلق» توسط متفکرانی ابداع شد که تحت تأثیر اندیشه های یونان باستان بودند. در منابع حاخامی کتب مقدس، نه واژه قادر مطلق و نه ایده آن به چشم میخورد. در کبالای یهودی لُریانیک،186 اولین مرحله در فرایند آفرینش مرحله انقباض (tzimtzum) است، که پس رفتن اِن سوف «از خودش به خودش است» تا برای جهان محدود جا باز کند. بنابراین در این دیدگاه، جهان احتمالاً از طریق خود-محدود-کردن خدا به وجود آمده و خداوند به محدودیت اجازه داده است تا به نامحدود بودن وی راه پیدا کند؛ بنابراین، در این الاهیات یهودی آموزه خدای محدود در تجلی، و نه در ذات، وجود دارد. حتی در روایت‌های رادیکالتر کبالای یهودی لُریانیک، انِ سوف با پس رفتن از خود، شر خود را تطهیر کرد و بدین صورت برای جهان جا باز کرد. البته در این روایت، با دقت بر این نکته تأکید شده که شر فقط در مقیاسی بسیار کوچک وجود داشت، «همانند دانهای نمک در اقیانوسی وسیع.»]26[
با وجود تمام تلاشها که برخی برای تغییر نام کتاب ابن گرشوم به «جنگ علیه خدا» انجام دادهاند، ایده خدای محدود، برخلاف الحاد، لااَدری‌گری، ثنویت و تثلیث، لزوما با توحیدی مورد نظر آیین یهود ناسازگار نیست. البته سؤال این نیست که آیا این ایده یهودی است؟ بلکه سؤال این است که آیا متقاعدکننده است؟
آیزاک هیوسیک187 ایده ابن گرشوم را این‌گونه بیان کرد که خداوند «شرارت الاهیاتیِ» ممکن را نمی‌داند.]27[ این تعبیر ممکن است اغراق آمیز باشد، اما هر نوع قید و شرط رادیکال در مورد ایده قدرت خدا منجر به بروز مشکلات الاهیاتی میشود، حتی اگر این موارد از نظر فلسفی جذاب باشند. مثلاً، مشکلی که با مفهوم «تقدیر» وجود دارد این است که پذیرفتن مفهوم خدایی که باید با مواد ضعیفی که ساخت خودش نیست کار کند بسیار مشکل است. همچنین ایده خدا هدفدار چه مفهومی دارد، در صورتیکه او فقط از آینده به صورت کلی اطلاع دارد و از انتخابهای شخصی که افراد انجام خواهند داد بی‌اطلاع است – انتخابهایی که ممکن است به طور کامل منجر به خلاف هدف او شوند. در حقیقت برای جواب دادن به این سؤال باید بگوییم اگر خدا برای نایل شدن به اهدافش به مخلوقاتش نیاز داشته باشد، وی فقط یک آزمایشگر الاهی است و این ایده مسلماً تحریف دین یهود است، هر قدر هم این مفهوم باب طبع ذهن خیالی باشد. این تصور با ایده مرسوم یهود کاملاً متفاوت است که می‌گوید خدا از مخلوقاتش به عنوان همکار برای تحقق هدفی که می‌داند در نهایت محقق می‌شود استفاده میکند.
یک فهم متفاوت و حتی رادیکالتر از شخصوار بودن خدا در برخی از روایت‌های افکار حسیدی یافت می‌‌شود. در این دیدگاه خدا موجودی نیست که به صورت کلی فوق مخلوقاتش باشد، بلکه آن است که در تمامیت وجودش همه را در بر میگیرد. بهترین نام برای این اندیشه همه‌خدایی188 است، «همه چیز خدا است»، گرچه خود حسیدیها در آموزه‌های خود از چنین واژه انتزاعی استفاده نمیکنند. در این دیدگاه، از منظر خدا، چنانکه هست، فقط خداوند از وجود نهایی برخوردار است. تنها از دیدگاه مخلوقات خدا است که آنها و جهانی که در آن زندگی میکنند مستقل از هستی خدا دارای وجود است.]28[ اگر منظور از آموزه «یهودی» آموزه‌ای است که یهودیان به آن معتقدند، همه‌خدایی حسیدیسم بدون شک یهودی است – گرچه مخالفان حسیدیسم مثل گائونِ ویلنا189 معتقدند این اندیشه را باید در ردیف عقاید الحادی قرار داد.]29[ البته این نظر گائونِ ویلنا باعث نمیشود که فراطبیعت‌گراهای لیبرال هم نسبت به این مفهوم چنین نظری داشته باشند، اما در اینجا نیز پیچیدگیهایی وجود دارد که مهمترین آنها این است که چگونه می‌توان گفت که جهان و مخلوقات آن فقط از دیدگاه خودشان از هستی بهره میبرند، نه از دیدگاه خداوند؟ به هر حال آنها یا وجود دارند یا خیر.
ما در این درس‌گفتار سعی کردیم معنای آموزه خدای شخصوار را بررسی کرده و آن را با انواع صورت‌بندی‌های الاهیاتی رقیب مقایسه کنیم. استدلال کردهام که فراطبیعتگرایی لیبرال تقریباً نزدیک‌ترین دیدگاه به دیدگاه سنتی یهودی، یا، دست‌کم، به لوازم آن دیدگاه، است و اینکه از حیث اسنجام به دیدگاه‌های رقیب برتری دارد. با این همه، راز به‌جایش باقی است، و از آن‌جا که خدا خدا است، باید هم به‌جایش باقی باشد. مردی دینی این شعر زیبا را سروده است که:
خدای عزیز، از آنجایی که ما بدون تو حتی نمیتوانیم در وجود تو هم شک کنیم، پس به ما عنایتی فرما تا تمام نژاد بشر را متقاعد نماییم که هیچ چیز راجع به تو نمیدانیم.

این تفکر ما را به قلب موضوع میبرد. خداباور فرهیخته از خدا با عنوان تو190 یاد میکند و میتواند او را عبادت کند و همچنان، در اوج عبادت، تصدیق میکند که خداوند آنگونه که باید قابل شناخت نیست. اما تمام اختلاف بین وصفناپذیری که موحد در مورد خدا تصور میکند و نیروی مرموزی که، از دید طبیعتگرای دینی، به سوی خوبی حرکت میکند، وجود دارد. در اولی، ماهیت واقعی خداوند به وسیله ذهن انسان قابل شناخت نیست، چون خداوند بسیار بزرگتر از آن است که در توصیف آدمی بگنجد. در دومی، تمام آنچه مورد تأیید است این است که ما تا حدی بر این باوریم که جهان به شکلی بنا شده که خوبی در نهایت پیروز خواهد شد. هیچ خداباوری در پی انکار دشواری‌های موضع خداباورانه نیست. با این حال اگر وی توحید را در مقابل الحاد یا آیین لاادری بر میگزیند، به این دلیل است که خداپرستی – با وجود تمام دشواری‌هایش – به جهان و زندگی آدمی مفهوم و معنای بیشتری میبخشد. همین معنا بخشیدن است که خداباوری در جست‌وجوی آن است. موجودی هست که تفکر و تصور بشر قادر به درک آن نبوده و راز آلود باقی مانده است. البته نمیخواهیم به ایده لااَدری‌گری برگردیم و در آن بمانیم. نژاد بشر مجبور به ادامه زندگی می‌باشند، بدون اینکه چیزی راجع به خدا بدانند و هنوز افراد بی‌شماری زندگی کرده و میکنند که محکوم به قبول این نکتهاند که متصدی اداره جهان یک توِ نامحدود191 است که بسیاری فراتر از یک آن192 است.
در حالی که به نظر نمیرسد که در سطح نظری موضعی میانه بین توحید و الحاد وجود داشته باشد، زندگی دینی فراز و نشیبهایی دارد: زمانهای زیادی وجود دارد که معتقدان دارای یقین کامل هستند، زمانی دیگر خیلی اطمینان ندارند و زمانی دیگر دینشان کاملاً نابود میشود. اما مفهوم اعتقاد به خدا به معتقدان یا منکران اجازه آشفتگی معنایی193 را نمیدهد. تمام بحثهای موافق یا مخالف خداباوری می‌توانند ادامه داشته باشند، اما مرکزیت این بحثها نباید معنای تعبیر خدا باشد. خداباور متقاعد شده است که خدا وجود دارد و ملحد انکار می‌کند. طبیعتگرای دینی برای اینکه در یک زمان هم موحد و هم ملحد باشد، به نظر میرسد درگیر یک خدعه معنایی میشود هنگامیکه تعبیر خدا را به نیرویی که به سمت خوبی در حرکت است تقلیل میدهد. این شیوه‌ای کاملاً متفاوت است از پیش نهادن دو دیدگاه نظری درباره یک موجود که یکی آن را قادر مطلق می‌داند و دیگری در برخی جنبهها برای او محدودیت قایل میشود. هنگامی که طبیعتگرای دینی از تفکر خود دفاع میکند تا آن را به یهودیت سنتی مرتبط سازد، دقیقاً این سؤال است که پیش میآید: آیا بازتفسیر رادیکال خداباوری به طور کامل این ارتباط را قطع نمی‌کند؟ راهی برای برخورد با این چالش جدی در مورد اعتقاد در روزگار مدرن وجود ندارد تا بگوییم که خداپرستی امروزه باید متفاوت از آنچه که در طول تاریخ مورد فهم واقع شده، فهمیده شود. مثل این است که بگوییم ائتلافهای ضد یهود دیگر هیچ قدرتی ندارند، چون مردمی که تاکنون به عنوان یهودی شناخته می‌شدند، اصلا یهودی نیستند فرد معتقد به خدای فردی، از آن‌جا که معتقد است، باید آماده اظهار تردید خود باشد و درباب راز تأمل کند. سپس او ممکن است از این کشمکش عبور کند، درحالی که دینش غنیتر و قویتر شده است.
یادداشت‌ها
1. برای اطلاعات بیشتر در مورد تاریخ و احیای بنیادگرایی در مسیحیت ببینید: جیمز بار،194 بنیادگرایی، (لندن، 1977). یکی از بهترین مدافعان بنیادگرایی جِی. ال. پَکر195 است، مؤلف «بنیادگرایی» و کلمه خدا، (لندن، 1958). قرار دادن علامت گیومه در دو طرف کلمه بنیادگرایی در اثر پاکر بیانگر این است که بنیادگرایان با این کلمه از اینرو که دارای بار معنایی منفی است، مشکل دارند. من این موضوع را در در سیاقی یهودی بررسی کرده‌ام: «بنیادگرایی یهودی جهان»، بررسی مسائل یهود،196 1987، ویراسته ویلیام فرانکل (لندن1988) صص 221 تا 234. من تعبیر «فراطبیعت‌گرایی لیبرال» را استفاده کرده‌ام تا موضعی الاهیاتی را توصیف کنم که در سمپوزیوم تنوع‌های باور یهودی، ویراسته ایرا ایسنستن (نیویورک1966)، صص 109 تا 122 آمده است. ویراستار این سمپوزیوم بیان میکرد که هدف وی از جمع آوری این مجموعه مقالات ارائه دیدگاه گروههای مختلف از الاهی‌دانان معاصر است. او در ادامه میگوید:
دومین هدف (که دست‌کم برای ویراستار به اندازه هدف نخست مهم است) شرح اعتبار استدلال بازسازی‌گرایانه است که در یهودیت امروز و فردا تنوع الاهیات هم اجتنابناپذیر و هم مطلوب خواهد بود… . ما دلایلی داریم که امیدوار باشیم که تشویق تنوع باعث برانگیختگی افکار خلاق خواهد شد و به آنها کمک میکند تا سنت را مناسب و حتی مهیج ارائه کنند.
ممکن است سؤال شود که آیا بهتر نیست طبیعت‌گرایان در سمپوزیوم، به سبب دیدگاه رادیکال خود درباب معنای خدا، به عنوان فیلسوفان آیین یهود به حساب آیند تا الاهی‌دان. مقایسه کنید با تفسیر بسیار کلی، اما نه نامربوط، برنارد جی هلر، «انقلاب مدرنیست علیه خداوند»، مجموعه مقالات همایش CCAR 40 (1930): 323 تا 357.
لزومی ندارد که از ملحدان و شکاکان واهمه داشته باشیم. این افراد یک فلسفه را پذیرفته اند و موضعی مشخص برگزیده‌اند. آنها به طور واضح می‌گوید که به چه اعتقاد دارند و به چه اعتقاد ندارند و در کجا قرار گرفته‌اند. بیل را بیل می‌نامند. این امر کار ما را برای فهم دیدگاه او آسان می‌سازد و ارزیابی آنها و شناخت نقاط ضعفشان را برای ما راحت‌تر می‌کند. البته، درباره یهودیان انسان‌گرا197 وضع به این منوال نیست، چون آنها مردد و دودل هستند. آنها اصول و رویکردهای اصلی را که لازمه دین است و دین آنها را می‌طلبد نفی می‌کنند، اما همچنان بر استفاده از تعبیر «خدا» اصرار می ورزند.
البته این، بدون استثنا، طی پنجاه سال پیش گفته شده است که مصادره به مطلوب است. طبیعت‌گرایان دینی به این انتقاد بدین شکل جواب می‌دهند که می‌گویند در مقابل دیدگاهی وجود دارد که دین می‌طلبد یا مستلزم آن است، و مفهوم مورد نظر آنها همان است که در پس صورت‌بندی‌های پیچیده‌تر خداباوری در گذشته بوده است. باری، هدف اصلی این درس‌گفتار اشاره به عدم کفایت دینیِ طبیعت‌گرایی است .
2. در این بحث، می‌توان دو صورت‌بندی زیر را نقل کرد که قرن‌ها فاصله میان آنها است و یکی از جانب عالم بزرگ عقل‌گرا و دیگری توسط عالمی ضدعقلی دینی است.
الف) ابن‌میمون، تفسیر شفاهی تورات، 1:

دسته‌ها: دسته اصلی